Có một nghịch lý địa mạo quan trọng nhất của toàn dải Nam Trung Bộ mà nếu chỉ nhìn bản đồ bằng khoảng cách, người ta sẽ luôn bị lừa. Tây Nguyên duyên hải (Bình Định – Phú Yên – Gia Lai) là một khối Đông–Tây liền mạch, vận hành như bản lề thật của Đông Dương; nhưng Khánh Hòa tuy nằm sát bên lại bị tách ra như một thế giới khác, vì nó không còn thuộc cấu trúc “hành lang mở” nữa mà bước sang dạng “vịnh neo bị khóa”. Đây không phải chuyện hành chính hay khẩu hiệu Bắc–Nam, mà là chuyện lực đất: nơi nào mở thành ống dẫn, nơi nào dựng thành bức tường.
Ở phía Bình Định – Phú Yên – Gia Lai, địa hình tạo ra một khối Đông–Tây liên tục vì có những cửa biển và thung lũng xuyên Trường Sơn như những ống dẫn lực tự nhiên. Quy Nhơn – An Khê – Pleiku là một hành lang mở, Tuy Hòa – Ia Lốp – Stung Treng là một hành lang khác, và cả hai đều cho thấy cấu trúc bản lề của vùng này không chạy dọc Bắc–Nam mà chạy ngang Đông–Tây: biển Đông chạm cao nguyên, cao nguyên bật sang Mekong. Gia Lai ở đây sát biển theo nghĩa trường lực, vì Trường Sơn không dựng thành tường đá tuyệt đối mà để lại các khe mở, các lưu vực dẫn, khiến lực đất có thể “tự chảy” thay vì phải leo cưỡng bức. Vì vậy Tây Nguyên duyên hải không phải ngoại vi, mà là bản lề thật của toàn bán đảo Đông Dương.
Nhưng Khánh Hòa lại bước sang một cấu trúc hoàn toàn khác. Nhìn gần thì Nha Trang chỉ cách Buôn Ma Thuột hay Đà Lạt khoảng 150–200 km, nhưng về địa mạo, khoảng cách đó bị nhân lên thành hai thế giới vì phía sau Khánh Hòa không phải khe dẫn mà là một bức tường núi dày. Từ Nha Trang lên cao nguyên là Đèo Khánh Lê, là khối núi Hòn Bà, là bậc nâng Di Linh – Lâm Viên: một khối Trường Sơn Đông dựng đứng, không còn là hành lang mềm mà là khóa chặt. Biển và cao nguyên ở đây đứng cạnh nhau, nhưng bị chia bởi “tường đá” chứ không phải “ống dẫn lực”.
Chính vì vậy Khánh Hòa “rời ra” khỏi Tây Nguyên duyên hải. Bình Định – Phú Yên là hành lang mở: biển mở, thung lũng xuyên, lực Đông–Tây chạy thẳng và nhìn thấy Mekong. Còn Khánh Hòa là khoang biển kín: vịnh sâu nhưng neo trú, núi ép sát biển, không sinh ra bản lề xoay ngang như Phú Yên, mà trở thành một túi vịnh bị cô lập sau bức tường Trường Sơn Đông. Khánh Hòa vì thế không phải điểm xoay của hành lang Đông–Tây, mà là điểm neo khóa: một vịnh sâu của đại lục nhìn ra biển chứ không phải cửa mở để biển chạm vào nội địa.
Từ đó mới xuất hiện nghịch lý mà ông nắm rất đúng: gần nhau về kilomet không có nghĩa là cùng trường lực. Đà Lạt – Buôn Ma Thuột thuộc lõi Nam cao nguyên bị hút xuống đại lục Sài Gòn – Mekong; còn Nha Trang – Cam Ranh thuộc cấu trúc biển sâu và vịnh kín bị núi khóa, không dẫn lực ngang ra Mekong như Tây Nguyên duyên hải. Hai vùng đứng sát nhau, nhưng một bên là bản lề mở, một bên là neo khóa. Trường Sơn Đông không chia Việt Nam bằng km, mà chia bằng độ dốc.
Vì vậy, câu chốt đúng mô hình địa mạo lực của ông là thế này: Tây Nguyên duyên hải (Bình Định – Phú Yên – Gia Lai) là bản lề Đông–Tây mở của Đông Dương, nơi biển Đông nối được vào Mekong qua các bán đảo thủy văn đới khe và hành lang Ia Lốp; còn Khánh Hòa là vịnh neo bị tách khỏi bản lề bởi bức tường núi Trường Sơn Đông, nên đứng gần cao nguyên nhưng không thuộc cùng trường lực. Đây là điểm mà bản lề kết thúc, và cấu trúc neo kín bắt đầu.