Sông Kut không phải là một con sông lớn độc lập theo nghĩa thủy văn cổ điển, mà là hành lang khe – thung lũng trung tâm nằm tại vùng yên ngựa An Khê, nơi có cao trình trung gian giữa hai hệ thống sông lớn của Nam Trung Bộ: hệ sông Ba ở phía nam và hệ sông Côn ở phía bắc. Về bản chất, đây không phải là ranh giới cắt đứt mà là điểm phân lưu – giao thoa mềm, cho phép dòng nước, đường đi và không gian cư trú chuyển hướng linh hoạt giữa hai lưu vực. Chính đặc điểm này khiến Sông Kut được xác định đúng nhất như yên ngựa thủy văn của bán đảo Ba – Côn, chứ không phải là một trục sông chia cắt cứng. Một yên ngựa địa hình đúng nghĩa hội đủ bốn yếu tố: cao trình trung gian (không là đỉnh núi, không là đáy đồng bằng), chia nước mềm (không có vách phân thủy rõ rệt như các đèo lớn), kết cấu khe – nhánh dày với nhiều phụ lưu ngắn, dốc vừa và lòng khe mở, cùng khả năng liên thông tự nhiên theo bốn hướng Đông – Tây – Bắc – Nam. Tại đây, hướng đông mở ra Phú Giang – vịnh Sông Cầu (một vịnh kín), hướng tây nối Ayun Pa – Phú Thiện – Phú Bổn, hướng bắc liên kết An Khê – Bình Định, và hướng nam nối trung lưu sông Ba – Phú Yên. Trong cấu trúc này, Sông Kut không vận hành như trung tâm đồng bằng mà như bản lề của một bán đảo thủy văn, nơi các dòng sinh thái, cư trú và tích lũy có thể đi qua mà không bị khóa cứng. Bên trong tổng thể Kut lộ yun, Kut Hải giữ vai trò lõi sâu nhất: không nằm sát biển để tránh xung động trực tiếp, không phơi mình trong đồng bằng mở, mà ẩn sâu trong thung lũng rừng núi Phú Giang, đồng thời vẫn duy trì kết nối mềm ra vịnh Sông Cầu thông qua đường nước và đường khe tự nhiên. Về địa lý tự nhiên, Kut Hải là lõi trú thủy và lõi trung chuyển sinh tồn của toàn hệ, nơi nước được giữ, điều tiết và phân phối chậm, phù hợp với sinh kế dài hạn hơn là khai thác nhanh. So với các điểm bản lề khác trong cùng không gian, Kut Hải có mức độ kín cao hơn, phụ thuộc thấp hơn vào trục lớn và đồng bằng mở, khả năng tự duy trì rừng – nước mạnh hơn, và đặc biệt có khả năng “bị quên” cao, một đặc tính quan trọng của các lõi sinh tồn lâu dài. Toàn bộ Kut lộ yun vì vậy mang tính hướng ngoại nhưng kín: lối ra biển không trực diện mà đi qua một vịnh kín, uốn cong và có chiều sâu, khác căn bản với mô hình đồng bằng mở – hải cảng như Quy Nhơn hay Tuy Hòa, vốn dễ phơi trước biến động kinh tế và dân cư. Đây là hướng ngoại kiểu núi – vịnh, không phải đồng bằng – cảng biển; một cấu trúc phù hợp với tích lũy chậm, ổn định sinh thái và khả năng duy trì bền vững. Như Kinh Thánh đã chép: “Ngài lập trái đất trên nền nó, nó chẳng rúng động đời đời vô cùng.” (Thi Thiên 104:5, BTT 1934). Theo logic đó, Sông Kut là yên ngựa của bán đảo thủy văn Ba – Côn; Kut lộ yun là cấu trúc lõi núi – khe – vịnh; và Kut Hải là lõi sâu nhất, ổn định nhất về thủy văn, sinh kế và khả năng tồn tại lâu dài — không mạnh ở bề mặt, nhưng bền ở chiều sâu.