Khi bàn về cấu trúc địa mạo của bán đảo Indochina, một “ảo giác” phổ biến thường xuất hiện: do Nha Trang là đô thị lớn, có vịnh đẹp, có sân bay, có cao tốc nối với Buôn Ma Thuột, nên nhiều người suy diễn rằng Nha Trang là trung tâm cổ họng bản lề – nơi Tây Nguyên thoát ra biển. Tuy nhiên, nếu tách bỏ mọi cảm tính đô thị và chỉ nhìn bằng địa mạo học và cơ chế vận hành, kết luận phải nói thẳng và dứt khoát: Nha Trang không phải trung tâm cổ họng bản lề của bán đảo Indochina. Kinh Thánh từng cảnh báo rất rõ về loại nhầm lẫn này: “Đừng xét đoán theo bề ngoài, nhưng hãy xét đoán cho công bình” (Giăng 7:24 – VI1934).
Nguyên nhân đầu tiên tạo ra ảo giác ấy là ảo giác đô thị – du lịch. Một đô thị lớn, phát triển mạnh về du lịch và dịch vụ dễ bị đồng nhất với “trung tâm vùng”. Nhưng trong địa mạo học, đô thị không quyết định dòng xả, cũng không định nghĩa quyền lực không gian. Trung tâm địa mạo là nơi điều phối bắt buộc của năng lượng và vật chất, chứ không phải nơi tập trung ánh đèn. Kinh Thánh đã nói rõ: “Người ta xem bề ngoài, nhưng Đức Giê-hô-va xem thấy tấm lòng” (I Sa-mu-ên 16:7 – VI1934). Áp dụng vào không gian, bề ngoài đô thị không nói lên bản chất vận hành.
Nguyên nhân thứ hai là ảo giác “cửa biển sâu”. Do Nha Trang nằm gần Vân Phong – một vịnh sâu tự nhiên – nên có sự suy diễn rằng nơi đây là đầu mối chiến lược. Nhưng vịnh sâu chỉ là base level (mực nền biển), không phải cổ họng bản lề. Một base level chỉ nhận dòng, còn cổ họng bản lề là nơi bắt buộc phải đi qua. Không phải cứ có biển sâu là có quyền lực điều phối. Kinh Thánh gọi sự nhầm lẫn này là đặt nền móng sai chỗ: “Ai xây nhà mình trên cát, khi mưa sa, nước chảy, gió lay, thì nhà ấy sập” (Ma-thi-ơ 7:26–27 – VI1934).
Nguyên nhân thứ ba là ảo giác hành chính – giao thông. Nha Trang có sân bay, quốc lộ, cao tốc nối Buôn Ma Thuột nên dễ bị xem là “cửa ngõ”. Nhưng giao thông chỉ đi theo địa hình, không tạo ra địa hình. Một con đường không thể thay thế khe xuyên cao nguyên hay yên ngựa phân thủy. Kinh Thánh đã nói một cách rất thực tế: “Người ta toan tính trong lòng, nhưng sự định đoạt bởi Đức Giê-hô-va” (Châm-ngôn 16:9 – VI1934). Trong địa mạo, sự “định đoạt” nằm ở cấu trúc nền, không nằm ở ý chí con người.
Xét thuần kỹ thuật, Nha Trang không hội đủ bất kỳ tiêu chí nào của một cổ họng bản lề. Trước hết, khu vực này không có khe xuyên cao nguyên. Không tồn tại một khe kiểu Ia Le – Phú Thiện dẫn trực tiếp từ lõi Tây Nguyên xuống Nha Trang. Các tuyến vượt sườn như đèo Phượng Hoàng chỉ là nhánh phụ, đi men sườn, không xuyên lõi. Kinh Thánh mô tả rất chính xác sự khác biệt giữa đường chính và đường phụ: “Có con đường xem dường chánh trực trước mặt người ta, song cuối cùng nó dẫn đến sự chết” (Châm-ngôn 14:12 – VI1934).
Thứ hai, Nha Trang không có yên ngựa phân thủy thấp – không có điểm đổi hướng dòng xả quy mô lớn như An Khê. Dòng nước và vật chất từ Tây Nguyên không bị buộc phải “chọn” Nha Trang làm cửa ra biển. Khi không có điểm chọn bắt buộc, thì không thể là trung tâm cổ họng. Kinh Thánh gọi trung tâm thật là nơi hội tụ bắt buộc: “Hòn đá mà thợ xây bỏ ra, đã trở nên đá đầu góc nhà” (Thi Thiên 118:22 – VI1934). Nha Trang không phải “đá đầu góc” của hệ Đông–Tây.
Thứ ba, base level của Nha Trang là base level mở – phân tán. Bờ biển mở, vịnh mở, không có base level hẹp để khóa mực xói, giữ và định giá dòng xả. Điều này hoàn toàn trái ngược với đầm Thị Nại – Quy Nhơn, nơi base level hẹp đóng vai trò khóa lõi. Kinh Thánh đã chỉ ra nguyên tắc khóa – giữ này từ rất sớm: “Kho tàng ở đâu, thì lòng ngươi cũng ở đó” (Ma-thi-ơ 6:21 – VI1934). Không giữ được dòng, thì không thể giữ giá trị.
Thứ tư, Nha Trang nằm lệch trục vận hành thật của bán đảo. Trục bản lề Đông–Tây của Indochina là Tây Sơn – An Khê – Chư Sê, không đi qua Nha Trang. Cao tốc Buôn Ma Thuột – Nha Trang chỉ tạo ra một hành lang giao thông cục bộ, không thay đổi trục chọn cửa của toàn khối. Kinh Thánh nói rất rõ: “Nếu kèn thổi tiếng không rõ, thì ai sửa soạn ra trận?” (I Cô-rinh-tô 14:8 – VI1934). Nhầm trục chính với trục phụ dẫn đến sai toàn bộ chiến lược.
Cần phân biệt rạch ròi rằng Buôn Ma Thuột là trung tâm hành chính – kinh tế của Tây Nguyên, điều đó đúng, nhưng không tạo ra cổ họng bản lề. Buôn Ma Thuột là trung tâm nội lục, không nằm trên yên ngựa phân thủy cấp bán đảo, không điều phối cửa biển. Việc có cao tốc nối Nha Trang không biến cửa sườn thành cửa lõi. Kinh Thánh đã dạy nguyên tắc này: “Mỗi người hãy ở địa vị mình đã được gọi” (I Cô-rinh-tô 7:20 – VI1934). Trung tâm nội lục không phải trung tâm bản lề.
Vậy vai trò đúng của Nha Trang là gì? Nha Trang là cửa duyên hải sườn của Khánh Hòa và Đắk Lắk, là đầu ra cục bộ cho Buôn Ma Thuột, là một mắt xích trong dải base level phía nam (Vân Phong – Vũng Rô – Tuy Hòa) khi cần chia tải, nhưng không phải lõi, không phải cổ họng, không phải trung tâm điều phối. Kinh Thánh mô tả rất đúng vai trò này: “Trong thân thể có nhiều chi thể, nhưng không phải mọi chi thể đều cùng một việc làm” (Rô-ma 12:4 – VI1934).
Kết luận cần được nói rõ và dùng nguyên văn: Nha Trang thường bị “ảo giác trung tâm” vì quy mô đô thị, du lịch và kết nối giao thông; tuy nhiên, về địa mạo và vận hành, khu vực này không có khe xuyên cao nguyên, không có yên ngựa phân thủy và không sở hữu base level hẹp để khóa dòng xả, nên không thể là trung tâm cổ họng bản lề của bán đảo Indochina. Nhận định này không phủ nhận giá trị của Nha Trang, mà đặt nó đúng chỗ trong trật tự tạo dựng, đúng như Kinh Thánh khẳng định: “Mọi sự Đức Chúa Trời đã làm đều tốt lành trong thời điểm của nó” (Truyền-đạo 3:11 – VI1934).