Câu hỏi về vị trí và vai trò địa mạo của Tây Nguyên duyên hải trong cấu trúc bán đảo Indochina không phải là một câu hỏi học thuật trừu tượng, mà là một câu hỏi nền tảng: nếu hiểu sai cấu trúc đất đai, mọi quy hoạch phía trên nó đều sẽ đi chệch hướng. Kinh Thánh từng nhấn mạnh một nguyên lý rất rõ ràng: “Người khôn ngoan xây nhà mình trên đá” (Ma-thi-ơ 7:24 – VI1934). Trong địa mạo học, “đá” chính là cấu trúc nền – hiểu sai nền thì không thể có phát triển bền vững.
Trước hết, cần xác nhận lại tiền đề: nếu coi Indochina là một bán đảo, thì cách nhìn đúng không phải là bản đồ chính trị, mà là bản đồ địa mạo. Phía Đông là Biển Đông; phía Tây – Tây Nam là Biển Thái Lan; phía Nam – nội địa là hạ lưu Mekong ở Campuchia, nơi đóng vai trò base level nội địa với cao độ tương đương mực biển; phía Bắc là khối nâng Trường Sơn và các cao nguyên bazan. Như vậy, Indochina không phải là một bán đảo “nhô đều”, mà là một khối nghiêng, có sống lưng nâng cao và các sườn thoát năng lượng khác nhau. Điều này rất gần với cách Kinh Thánh mô tả thế giới tự nhiên: “Ngài đặt nền trái đất trên các trụ của nó” (Thi Thiên 104:5 – VI1934), nghĩa là mọi sự đều có trật tự nền tảng.
Trong cấu trúc đó, Tây Nguyên duyên hải không thể được gọi đúng nếu chỉ xem là “vùng ven biển”, “đuôi bán đảo” hay “rìa ngoài”. Những cách gọi này đều đánh đồng nó với các dải duyên hải thông thường, trong khi thực tế địa mạo của vùng hoàn toàn khác. Cách gọi chính xác là: Tây Nguyên duyên hải là cổ chai bản lề nâng cao của bán đảo Indochina. Đây không phải là cách nói hình ảnh, mà là một khái niệm địa mạo có nội dung cụ thể, tương tự như Kinh Thánh dùng những hình ảnh rất chính xác để mô tả chức năng: “Thân thể chỉ có một, mà nhiều chi thể; song mọi chi thể của thân thể, dầu có nhiều, cũng chỉ là một thân thể” (I Cô-rinh-tô 12:12 – VI1934). Cổ chai chính là nơi các “chi thể” buộc phải đi qua để thân thể vận hành.
Gọi Tây Nguyên duyên hải là cổ chai là chính xác vì vùng này hội đủ bốn đặc điểm bắt buộc của một bottleneck địa mạo. Thứ nhất, đây là nơi khối nội địa buộc phải thoát ra biển. Cao nguyên bazan Tây Nguyên không xả về Mekong, không xả sang Thái Lan, mà chỉ có một hướng duy nhất là ra Biển Đông qua dải Tây Nguyên duyên hải. Điều này phản ánh quy luật “đường đi bắt buộc”, rất giống với hình ảnh trong Kinh Thánh: “Có con đường dường như chánh đáng cho loài người, song cuối cùng nó dẫn đến sự chết” (Châm Ngôn 14:12 – VI1934). Trong địa mạo, không có nhiều con đường tùy chọn; chỉ có con đường mà cấu trúc nền cho phép.
Thứ hai, đây là nơi năng lượng địa hình bị nén từ khối nâng xuống base level. Chuỗi địa hình bắt buộc diễn ra từ cao nguyên bazan ở cao độ 500–800 m, qua bình nguyên chuyển tiếp như Tây Sơn – An Khê – Ayun Pa – Chư Sê, rồi mới đổ ra duyên hải và thềm lục địa. Không có đồng bằng rộng để giải áp, không có thung lũng dài để phân tán, nên toàn bộ năng lượng địa hình bị ép qua một dải hẹp. Kinh Thánh gọi trạng thái này bằng một hình ảnh rất mạnh: “Sự ép nén sanh ra sức mạnh” – “vì cơn hoạn nạn sanh ra sự nhịn nhục” (Rô-ma 5:3 – VI1934). Địa mạo cũng vậy: bị ép thì sinh lực tập trung.
Thứ ba, Tây Nguyên duyên hải là nơi tập trung toàn bộ các hành lang Đông – Tây của bán đảo: dòng nước, dòng người, dòng vật chất, dòng năng lượng. Nếu cổ chai này bị tắc, toàn bộ khối phía sau sẽ bị nghẹt. Điều này đúng với cả tự nhiên lẫn xã hội, và Kinh Thánh đã cảnh báo rất rõ: “Nếu một nhà tự chia rẽ thì nhà ấy không đứng vững được” (Mác 3:25 – VI1934). Khi hành lang bị bóp nghẹt, toàn bộ hệ thống phía sau suy yếu.
Thứ tư, đây không phải là cổ chai thấp kiểu eo đất, mà là một cổ chai nâng cao. Tây Nguyên duyên hải không phải đồng bằng phù sa như Mekong, cũng không phải eo đất thấp kiểu Kra, mà là một cổ chai có độ cao, rất hiếm trong cấu trúc bán đảo. Nó vừa là nơi thoát, vừa là nơi điều phối. Kinh Thánh mô tả những vị trí như vậy bằng hình ảnh “cổng thành”: “Hãy lập người canh gác nơi cửa thành” (Ê-xê-chi-ên 33:7 – VI1934). Cửa thành không phải để ở nhờ, mà để kiểm soát dòng ra vào.
Chính vì vậy, nếu gọi sai vai trò của Tây Nguyên duyên hải, mọi quy hoạch đều sai theo. Gọi nó là duyên hải bình thường sẽ bỏ phí cao nguyên; coi Tây Nguyên là một vùng độc lập sẽ bỏ phí biển; đánh đồng nó với “Nam Trung Bộ” sẽ sai hoàn toàn về địa mạo, vì Huế là nơi núi đổ thẳng ra biển, không có tầng bản lề. Kinh Thánh đã nói rất rõ: “Nếu người thổi kèn không rõ tiếng, ai sẽ sắm sẵn để ra trận?” (I Cô-rinh-tô 14:8 – VI1934). Gọi sai tên tức là ra lệnh sai.
Kết luận có thể đóng đinh khái niệm như sau: trong cấu trúc bán đảo Indochina, Tây Nguyên duyên hải không phải là rìa ngoài, mà là cổ chai bản lề nâng cao, nơi toàn bộ khối cao nguyên bazan buộc phải thoát ra Biển Đông qua một bình nguyên chuyển tiếp hẹp. Đây là cấu trúc mà Huế không có và Nam Bộ cũng không có. Mọi mô hình phát triển bỏ qua bản chất này đều thất bại, vì đã xây trên nền cát. Và như Kinh Thánh khẳng định: “Nhà xây trên cát, khi mưa sa, nước chảy, gió thổi, thì nhà ấy sập” (Ma-thi-ơ 7:27 – VI1934).