Thế kỷ 21 đang chứng kiến một sự chuyển đổi căn bản trong cách các cường quốc tạo và sử dụng quyền lực. Nếu thế kỷ 20 là thời đại của chiến tranh quân sự, thì thế kỷ 21 là thời đại của chiến tranh tuyến biển và thương mại. Những xung đột quyết định vị thế quốc gia không còn nằm ở biên giới trên bản đồ, mà nằm ở các hành lang vận tải, chuỗi cung ứng container, eo biển chiến lược và cảng nước sâu. Sức mạnh không còn được thể hiện bằng số lượng sư đoàn hay xe tăng, mà bằng khả năng kiểm soát luồng hàng, tuyến vận tải và các cửa ngõ ra – vào của nền kinh tế toàn cầu.

Đường biển giờ đây giữ vai trò của một chiến trường không đổ máu. Một quốc gia có thể không bắn một viên đạn nào, nhưng chỉ cần kiểm soát một eo biển hoặc áp đặt quy định thương mại tại một cảng trung chuyển, họ đã có thể làm chậm nhịp độ kinh tế của đối thủ. Tàu chiến vẫn tồn tại, nhưng vai trò chiến lược then chốt được giao cho các công cụ dân sự: cảng biển, hạm đội thương mại, tiêu chuẩn xuất nhập khẩu, an ninh hải trình, bảo hiểm hàng hải, định giá container và mạng lưới hậu cần. Những yếu tố nghe có vẻ kỹ thuật này chính là “vũ khí cấu trúc” của thời đại.

Khi quốc gia nào kiểm soát được cửa biển của người khác, quốc gia đó kiểm soát được tốc độ phát triển của đối thủ. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng phải xuất khẩu; muốn xuất khẩu phải ra biển; muốn ra biển phải qua các tuyến được kiểm soát. Vì vậy, quyền lực không còn nằm ở việc chiếm đất, mà nằm ở khả năng khiến người khác phải xin quyền đi qua. Nếu xưa kia lãnh thổ là giới hạn của quyền lực, thì ngày nay tuyến biển là điều kiện để nền kinh tế tồn tại.

Sự thay đổi này làm rõ một nguyên tắc: kiểm soát đường biển chính là kiểm soát thương mại, mà thương mại là nguồn oxy của quốc gia. Một cuộc phong tỏa mềm – thông qua tiêu chuẩn, thuế quan, hạn chế tiếp cận cảng hoặc kiểm soát bảo hiểm hàng hải – có thể làm suy yếu một nền kinh tế nhanh hơn nhiều so với một cuộc tấn công quân sự trực tiếp. Chiến tranh quân sự phá hủy nhà cửa; chiến tranh thương mại phá hủy triển vọng tương lai. Và trong một thế giới phụ thuộc chuỗi cung ứng, tương lai chính là tài sản chiến lược lớn nhất.

Kinh Thánh mô tả nguyên tắc này theo ngôn ngữ thuộc linh, nhưng lại trùng khớp với cách quyền lực hiện đại vận hành: “Các vua thế gian giao quyền phép và quyền thế mình cho nó, cho đến khi lời Đức Chúa Trời được ứng nghiệm.” (Khải Huyền 17:17 – VN1934). Ở tầng thực tế, điều này phản chiếu cơ chế mà nhiều quốc gia đang vướng phải: khi hệ thống thương mại và vận tải phụ thuộc quá mức vào một cường quốc hoặc một tuyến biển, quyền quyết định không còn nằm trong lãnh thổ nội địa. Chủ quyền trên đất không đảm bảo tự do trên biển. Và ai mất tự do trên biển, người đó mất quyền định đoạt tương lai.

Đây cũng là lý do vì sao các cường quốc cạnh tranh không phải để chiếm thêm lãnh thổ, mà để chiếm “điểm buộc phải đi qua” – các eo biển, quần đảo, cảng cửa ngõ, tuyến container và vành đai hải trình. Không phải ngẫu nhiên mà những điểm nóng của thế giới đều nằm gần hoặc ngay trên đường biển chiến lược. Chiến sự có thể nổ ra trên đất liền, nhưng kết quả được quyết định ngoài khơi.

Trong bối cảnh này, chiến lược sống còn của các quốc gia không phải là mở rộng đất, mà là mở rộng lựa chọn. Một nước không thể thay đổi vị trí địa lý, nhưng có thể thay đổi vị trí trong hệ thống thương mại. Không phải ai nhiều đất sẽ mạnh, mà ai có nhiều lối thoát sẽ đứng vững. Quyền lực của thế kỷ 21 không nằm trong pháo đài – nó nằm trong cửa ngõ.