Bài viết này chỉ xét thuần địa mạo và cấu trúc không gian, không bàn đến chính trị, không xét không quân, cũng không đi vào tác chiến cụ thể. Vấn đề được đặt ra là: trong điều kiện lục quân cơ giới từ Tây Nguyên tràn xuống duyên hải miền Trung, vì sao có những cửa ra biển có khả năng tự bảo an cao hơn những nơi khác, và vì sao “đèo cao” không đồng nghĩa với “phòng thủ mạnh”. Khi nhìn đúng bằng quân-địa lý hiện đại, yếu tố quyết định không nằm ở cao độ tuyệt đối, mà nằm ở độ mở của không gian: rộng hay hẹp, liên tục hay bị bóp cổ. Cao độ chỉ tạo lợi thế ban đầu; chính cấu trúc không gian mới quyết định lợi thế bền vững.
Kinh Thánh đã mô tả rất chính xác nguyên lý này khi nói rằng Đức Chúa Trời “đã đặt ranh giới cho đất, để nước không vượt quá bờ của nó” (Châm ngôn 8:29, Bản Dịch 1934). Ranh giới tự nhiên không được đặt ra để phô trương sức mạnh, mà để khóa chuyển động. Trong địa mạo, những ranh giới như khe sâu, thung lũng hẹp và đới đứt gãy kéo dài chính là các “ranh giới khóa lực” như vậy.
Trong quân-địa lý cổ điển lẫn hiện đại, chuyển động từ cao xuống thấp có thể có lợi cho bên tiến công nếu sườn thoải, nhiều trục song song và phía dưới là mặt bằng đủ rộng để triển khai đội hình. Nhưng nếu không gian bị ép vào khe sâu, cong, kéo dài nhiều kilômét, thì lợi thế cao độ nhanh chóng bị triệt tiêu. Đội hình bị kéo dài, cơ giới không thể bung ra, nhịp tiến bị làm chậm một cách tự nhiên. Chính ở đây, địa hình trở thành yếu tố “khôn ngoan”, đúng như lời Kinh Thánh: “Người khôn ngoan thấy tai họa bèn ẩn mình” (Châm ngôn 22:3, Bản Dịch 1934). Địa hình khôn ngoan không phải là địa hình cao, mà là địa hình buộc đối phương phải tự làm yếu mình.
Bán đảo đới khe Kỳ Lộ – Phong Huỳnh là ví dụ điển hình cho dạng không gian này. Khu vực này nằm trên một đới đứt gãy kéo dài theo trục Bắc–Nam, với các thung lũng sâu, hẹp và cong, hai bên là núi dựng chứ không phải sườn thoải. Các cửa ra biển bị bóp cổ, không mở ngay ra đồng bằng lớn. Hệ quả là mọi lực lượng từ Tây Nguyên đi xuống không thể “tràn”, mà bị ép vào rất ít trục, đội hình kéo dài, khả năng triển khai cơ giới lớn bị hạn chế, và lợi thế “cao đánh xuống” bị biến thành đánh trong khe. Đây là dạng phòng thủ địa mạo tự nhiên có độ bền rất cao, tương đồng với những cấu trúc như khe Jordan hay một số cửa xuống biển ở Balkan cổ. Kinh Thánh gọi trạng thái này là sự bảo vệ của khôn ngoan: “Sự khôn ngoan bảo vệ người có nó” (Truyền đạo 7:12, Bản Dịch 1934).
Ngược lại, tại các khu vực như Quảng Nam – Quảng Ngãi, cấu trúc địa hình khác hẳn. Phía tây là núi và cao nguyên thoải, phía đông là đồng bằng ven biển mở. Dù có nhiều đèo, nhưng các đèo này chủ yếu là điểm vượt, không tạo cổ chai dài. Khi vượt qua đèo, lực lượng có thể nhanh chóng xuống mặt bằng và mở rộng đội hình. Trong trường hợp này, đèo chỉ là chướng ngại ngắn hạn chứ không phải khóa lực. Điều này phù hợp với nguyên lý “mọi sự đều có kỳ định” (Truyền đạo 3:1, Bản Dịch 1934): lợi thế trên đèo chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn, và biến mất khi không gian mở ra.
Ở Khánh Hòa – Bình Thuận, cấu trúc còn mở hơn nữa. Lục quân từ Tây Nguyên đi xuống qua các đèo dài và thoải, sau đó gặp đồng bằng duyên hải liên tục. Không tồn tại các họng khóa kiểu khe sâu kéo dài. Không gian này thuận lợi cho tập kết lực lượng lớn và triển khai cơ giới nặng, vì vậy độ bảo an địa mạo thấp hơn rõ rệt so với bán đảo đới khe. Kinh Thánh đã cảnh báo rằng “đường người dại là bằng thẳng trong mắt mình” (Châm ngôn 12:15, Bản Dịch 1934); trong địa mạo cũng vậy, không gian quá bằng phẳng thường là không gian dễ bị khai thác nhất.
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ: đèo cho lợi thế hướng, còn đới khe cho lợi thế không gian. Lợi thế “từ cao xuống” chỉ tồn tại khi còn ở trên đèo; ra khỏi đèo, nếu phía trước là mặt bằng mở, lợi thế đó chấm dứt. Đới khe thì khác: nó không cần cao hơn để nguy hiểm, mà nguy hiểm vì không cho triển khai. Điều này nhắc lại lời Kinh Thánh: “Chớ cậy nơi sức riêng mình” (Châm ngôn 3:5, Bản Dịch 1934). Cao độ là sức; cấu trúc khe mới là sự khôn ngoan.
Từ toàn bộ phân tích trên, có thể kết luận một cách thuần địa mạo rằng: nếu cần một trung tâm miền Trung có khả năng tự bảo an cao trước lục quân từ Tây Nguyên, thì cấu trúc phù hợp nhất là bán đảo đới khe đứt gãy sâu, hay nói ngắn gọn là bán đảo đới khe khóa cổ. Trong các cửa ra biển miền Trung, Kỳ Lộ – Phong Huỳnh vượt trội rõ rệt so với các khu vực dựa trên đèo hành chính và sườn mở. Đây là kết luận của địa mạo học và quân-địa lý, không phải của ý thức hệ hay tuyên truyền. Như Kinh Thánh đã nói: “Khôn ngoan hơn sức mạnh” (Truyền đạo 9:16, Bản Dịch 1934).