Sau năm 1975, Việt Nam thống nhất bước vào một trạng thái chiến lược đặc biệt: không thể hoàn toàn nghiêng về Trung Quốc, nhưng cũng không thể tách khỏi áp lực lục địa do Trung Quốc chi phối. Trạng thái này không bắt nguồn từ ý thức hệ hay thiện chí chính trị, mà xuất phát từ cấu trúc không gian. Kinh Thánh từng mô tả rất rõ logic này: “Khi người ta xây nhà mà không tính nền, nhà ấy sẽ sập khi nước dâng” (Ma-thi-ơ 7:26–27). Một trật tự chính trị có thể được dựng lên bằng chiến thắng quân sự, nhưng nếu nền địa lý không cho phép phòng thủ bền vững, thì trạng thái bất ổn là điều tất yếu.
Trong thời chiến, hệ thống sông Mekong và không gian Campuchia – Lào đóng vai trò như một hành lang lục địa mở. Nó cho phép lực lượng Bắc Việt tránh đối đầu trực diện, cơ động sâu và đánh vào mạn sườn miền Nam. Đây là lợi thế chiến lược thực tế, phù hợp với nguyên lý Kinh Thánh: “Kẻ khôn ngoan thấy tai họa thì ẩn mình” (Châm Ngôn 22:3). Tránh chỗ mạnh, đánh chỗ hở, tận dụng không gian mở – đó là sự khôn ngoan của chiến tranh, không phải điều huyền bí.
Nhưng ngay khi thống nhất hoàn tất, vai trò của Mekong đảo chiều. Điều từng là hành lang tiến công trở thành mạn sườn phải bảo vệ. Việt Nam từ vị thế “đi qua” chuyển sang vị thế “đứng giữ”. Kinh Thánh mô tả chính xác nghịch lý này: “Kẻ đào hố sẽ rơi xuống hố ấy; kẻ lăn đá, đá sẽ lăn lại trên mình” (Châm Ngôn 26:27). Không gian từng mang lại thắng lợi nay trở thành gánh nặng chiến lược.
Khác với bán đảo Triều Tiên, nơi có một lát cắt địa lý ngắn (DMZ) và một mặt biển khép (Hoàng Hải) cho phép tập trung phòng thủ, Việt Nam không có đường cắt tự nhiên tương đương. Mạn sườn Tây Nam kéo dài qua Campuchia và Lào là một không gian mở, vượt quá khả năng “khóa cứng” của bất kỳ quốc gia hạ lưu nào. Kinh Thánh gọi đây là tình trạng “thành không tường vách”: “Người không tự chế mình khác nào thành không có vách ngăn” (Châm Ngôn 25:28). Một quốc gia không có biên giới khóa được sẽ luôn bị tiêu hao lực lượng.
Hệ quả xuất hiện rất sớm sau thống nhất. Các cuộc tấn công của Khmer Đỏ dưới sự bảo trợ của Trung Quốc cho thấy cái giá an ninh của mạn sườn mở. Về sau, khi Campuchia và Lào ngày càng nằm sâu trong quỹ đạo ảnh hưởng của Bắc Kinh, chuỗi đặc khu, dự án và điểm neo kinh tế sát biên giới trở thành thực tế cấu trúc. Kinh Thánh đã cảnh báo về sự lệ thuộc không gian và kinh tế như vậy: “Kẻ mắc nợ làm tôi cho người cho vay” (Châm Ngôn 22:7). Đây không phải là lời kết tội đạo đức, mà là quy luật quyền lực.
Chính vì vậy, Hà Nội ở trong trạng thái không dám nghiêng hẳn. Không phải vì thiếu lập trường, mà vì bản đồ không cho phép. Nghiêng hẳn về Trung Quốc đồng nghĩa chấp nhận mạn sườn lục địa bị dẫn dắt; nghiêng hẳn theo hướng khác lại làm gia tăng rủi ro trên chính mạn sườn ấy. Kinh Thánh mô tả tình thế này bằng ngôn ngữ rất đời: “Con đường quanh co khiến người mạnh cũng mệt mỏi” (Ê-sai 40:30). Đây là trạng thái tiêu hao dài hạn, không phải lựa chọn chủ động.
Từ góc nhìn đó, mệnh đề cốt lõi trở nên rõ ràng: Mekong là lợi thế của thời chiến, nhưng là chi phí của thời bình. Khi mạn sườn luôn hở, chiến lược khả thi không phải là cố khóa toàn bộ không gian lục địa – điều vượt quá năng lực – mà là tạo ra các điểm khóa cục bộ, giảm áp lực hệ thống. Kinh Thánh gọi đây là nguyên tắc “giữ cửa” thay vì “giữ đất”: “Hãy đứng nơi ngã tư đường mà xem, hỏi đường xưa là đường tốt, thì hãy đi theo” (Giê-rê-mi 6:16).
Vì vậy, những không gian ven biển có vịnh kín, núi bao, sông làm đai biên – không trực tiếp nằm trên mạn sườn Mekong – trở nên đặc biệt quan trọng. Chúng cho phép neo an ninh với chi phí thấp hơn, giống như thành trì tự nhiên. “Danh của Đức Giê-hô-va là tháp vững chắc; người công chính chạy đến đó và được an toàn” (Châm Ngôn 18:10). Trong địa–chiến lược, “tháp vững chắc” chính là địa hình cho phép khóa và giữ.
Nói cách khác, chính Mekong đã giúp thống nhất, và chính Mekong cũng định hình trạng thái cân bằng dè chừng sau thống nhất. Mạn sườn luôn hở không phải là sai lầm chính sách, mà là điều kiện địa lý. Và như Kinh Thánh kết luận rất rõ: “Mỗi việc đều có thì, mọi việc dưới trời đều có kỳ định” (Giảng Sư 3:1). Thắng lợi có thì của nó, và cái giá của thắng lợi cũng có thì của nó.