Một trong những sai lầm sâu nhất của tư duy quy hoạch vùng tại Việt Nam là coi Tây Nguyên Duyên Hải như phần kéo dài của các trung tâm có sẵn. Khi thì bị áp vào mô hình Huế, khi thì bị kéo về quỹ đạo của Sài Gòn. Cả hai cách tiếp cận này đều dẫn tới cùng một hệ quả: làm méo cấu trúc vùng, triệt tiêu lợi thế địa hình thật, và khóa không gian phát triển trong những vai trò không thuộc về nó.
Huế đại diện cho một mô hình duyên hải thuần túy. Dải đất hẹp, biển và núi kẹp sát nhau, phía Tây là Trường Sơn dựng đứng, không có cao nguyên mở phía sau, không có bình nguyên chuyển tiếp đủ lớn. Trong cấu trúc đó, phát triển buộc phải bám ven biển, bám trục Bắc – Nam, và tối ưu hành chính – dịch vụ – du lịch văn hóa. Đây là một mô hình hợp lý với Huế, nhưng khi áp vào Tây Nguyên Duyên Hải, nó lập tức bộc lộ sự lệch pha. Bởi Tây Nguyên Duyên Hải không phải dải ven biển hẹp; nó có một mặt sau rộng lớn là cao nguyên bazan, và một lõi giữa đủ rộng để tổ chức logistics, công nghiệp nhẹ và đô thị trung chuyển. Áp mô hình Huế vào đây đồng nghĩa với việc xóa bỏ mặt sau, biến một hệ ba lớp thành một mặt phẳng ven biển nghèo chiều sâu.
Ngược lại, Sài Gòn đại diện cho mô hình đồng bằng sông nước – thị trường. Đây là không gian bồi lấp phù sa, địa hình phẳng – thấp, sông rạch chằng chịt, không có núi rừng, không có cao nguyên, không có đèo. Sự phát triển của Sài Gòn dựa trên thị trường tiêu dùng, mạng lưới thủy nội địa và chuỗi dịch vụ – công nghiệp gắn với dân số lớn. Khi áp mô hình này lên Tây Nguyên Duyên Hải, quy hoạch buộc phải bỏ qua yếu tố địa hình, bỏ qua trục Đông – Tây, và coi cao nguyên như “vùng cung cấp nguyên liệu” cho thị trường phía dưới. Hệ quả là Tây Nguyên Duyên Hải bị đẩy vào vai trò hậu phương phụ thuộc, trong khi tiềm năng tổ chức mạng lưới nội địa – biển – cửa khẩu bị bỏ phí.
Cả hai cách trộn này đều mắc cùng một lỗi nền tảng: coi Tây Nguyên Duyên Hải là vùng phụ, chứ không phải một vùng độc lập. Trong khi đó, bản chất của Tây Nguyên Duyên Hải – hay đúng hơn là Tây Bộ – là một cấu trúc địa hình liền khối gồm ba lớp: biển hướng thẳng ra hàng hải quốc tế, bình nguyên chuyển tiếp đủ rộng để làm lõi điều phối, và cao nguyên bazan phía sau đủ lớn để tổ chức sản xuất, năng lượng và nông nghiệp quy mô. Cấu trúc này không tồn tại ở Huế và cũng không tồn tại ở Sài Gòn. Vì vậy, mọi nỗ lực “áp khung” từ hai trung tâm này đều dẫn tới sai lệch.
Sai lầm thứ hai là kéo Tây Nguyên Duyên Hải vào trục Bắc – Nam như trục phát triển chính. Bắc – Nam chỉ là trục đi ngang qua vùng, không phải trục sinh mệnh của nó. Trục sinh mệnh của Tây Nguyên Duyên Hải là Đông – Tây: từ cao nguyên xuống bình nguyên, ra biển, và đi thẳng ra quốc tế. Khi trục Đông – Tây không được nhìn nhận là trục chính, mọi đầu tư đều trở thành vá víu: đường mở nhưng không có mạng lưới, cảng có nhưng không có hậu phương vận hành, khu công nghiệp có nhưng không có chuỗi logistics nuôi sống.
Hệ quả dài hạn của việc trộn nhầm mô hình là Tây Nguyên Duyên Hải rơi vào trạng thái “không thuộc về đâu”: không đủ hẹp để giống Huế, không đủ phẳng để giống Sài Gòn, và cũng không được phép phát triển như một hệ độc lập. Vùng này vì thế bị chia nhỏ trong tư duy, cắt khúc trong quy hoạch, và mắc kẹt trong các dự án rời rạc không tạo thành mạng lưới. Đây không phải là thất bại của từng địa phương, mà là thất bại của cách đặt câu hỏi ngay từ đầu.
Kết luận cần nói thẳng là: Tây Nguyên Duyên Hải không thể được quy hoạch bằng tư duy “mở rộng Huế” hay “vệ tinh của Sài Gòn”. Nó phải được nhìn nhận như Tây Bộ – một vùng địa hình độc lập, với trục Đông – Tây làm xương sống, bình nguyên chuyển tiếp làm lõi, và cao nguyên phía sau làm hậu phương sản xuất – năng lượng – sinh thái. Chỉ khi thoát khỏi hai cái bóng Huế và Sài Gòn, Tây Nguyên Duyên Hải mới có thể phát triển đúng bản chất địa hình của mình, và đóng vai trò chiến lược thực sự trong cấu trúc phát triển quốc gia.