Cuộc cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc trong thập kỷ này không xoay quanh việc giành thêm lãnh thổ hay mở rộng bản đồ, mà là giành quyền chi phối các không gian bắt buộc – những lĩnh vực mà bất kỳ quốc gia nào muốn tồn tại trong kinh tế toàn cầu đều phải đi qua. Đó là chuỗi cung ứng biển, hệ thống dữ liệu, chuẩn công nghệ, định vị vệ tinh, mạng tài chính và các tuyến giao thương. Quyền lực không còn nằm ở diện tích đất, mà nằm ở năng lực khiến người khác buộc phải đi qua “cánh cửa” của mình. Khi ai kiểm soát được cửa, người đó định hình luật chơi.
Hoa Kỳ nắm không gian bắt buộc bằng hệ thống chuẩn công nghệ, đồng đô la, GPS, vệ tinh quân sự – dân sự và an ninh hàng hải. Đây là các tầng hạ tầng mà các quốc gia dù muốn hay không vẫn phải dùng. Trung Quốc đáp lại bằng cách xây song song các hệ thống thay thế: Beidou thay GPS, CIPS thay SWIFT, RCEP đối trọng CPTPP, Sáng kiến Vành đai – Con đường thay thế bảo trợ biển của Mỹ. Hai bên vì thế không “giành đất” mà “giành không gian điều phối”.
Cách tiếp cận này tương thích với nguyên tắc được cảnh báo trong Kinh Thánh: “Quyền phép đều đến từ Đức Chúa Trời, và quyền nào hiện có đều bởi Ngài cho phép.” (Rô-ma 13:1 – bản hệ thống) – tức quyền lực có tầng, có cấp, và sự hiện diện của nó không nhất thiết nằm ở biên giới vật lý. Trong cạnh tranh Mỹ – Trung, bên nào khống chế tầng nền ấy thì có quyền lực thực tế, ngay cả khi không cắm cờ trên lãnh thổ.
Mỹ tập trung vào “vị trí trong hệ thống”, không phải “vị trí trên bản đồ”. Minh chứng rõ nhất nằm ở GPS, các tuyến cáp biển và quyền tài phán tài chính quốc tế. “Người cầm chìa khóa thì mở, không ai đóng được; đóng thì không ai mở được.” (Khải Huyền 3:7 – trích nguyên tắc) – đó chính là mô tả cấu trúc mà Mỹ nắm. Trung Quốc không thể đánh đổi bằng lãnh thổ, mà phải xây hệ thống mới, vì lãnh thổ không thay được vai trò hạ tầng. Cách Bắc Kinh mở cảng, chuỗi hậu cần và dự án hạ tầng ở nước ngoài không phải để chiếm đất, mà để dựng các “điểm đặt chân hệ thống”, tạo ra vành đai ảnh hưởng phi biên giới.
Tầng cạnh tranh vì thế không nằm ở súng đạn, mà ở tiêu chuẩn. Không phải ai chiếm biển, mà là ai buộc người khác phải đi biển theo hệ thống của mình. Không phải ai xây đường, mà là ai kiểm soát thanh toán, định vị và vận tải chạy trên con đường đó. Kinh Thánh mô tả cơ chế này bằng ngôn ngữ ngắn gọn: “Đầu chứ không phải đuôi; ở trên chứ không ở dưới.” (Phục Truyền 28:13) – vị thế không đo bằng diện tích, mà bằng cấp bậc điều phối.
Quyền lực mới của Mỹ nằm ở chỗ: đối thủ có thể trả đũa, nhưng không thể rời hệ thống. Quyền lực mới của Trung Quốc nằm ở chỗ: họ không đòi phá hệ thống, mà dựng một hệ thống thay thế. Cuộc cạnh tranh này vì vậy không phải “ai thắng ai thua”, mà là ai trở thành không gian buộc phải đi qua. Đó là bản chất cuộc đối đầu dài hạn: không gian bắt buộc vs. biên giới hữu hình.