Vai trò của các đập và nguyên nhân khiến hạ lưu Tuy Hòa ngập nhanh – cao – hủy diệt
Trong suốt lịch sử Kinh Thánh, nước vừa là nguồn sống vừa là sức mạnh có thể vượt khỏi sự kiểm soát của con người. “Các sông dâng lên, các sông dâng tiếng mình, các sông dâng sóng gào” (Thi Thiên 93:3 – VI1934). Trận lũ lớn trên sông Ba năm 2025 cần được nhìn trong chính logic đó: không phải như một tai nạn ngẫu nhiên, mà như kết quả của một chuỗi cơ chế tự nhiên – kỹ thuật – quy hoạch cộng hưởng trong thời gian rất ngắn.
Về mặt thiết kế, hệ thống các đập trên sông Ba ở thượng và trung lưu được xây dựng với ba mục tiêu chính: phát điện theo chu kỳ giờ–ngày, cấp nước và tưới cho mùa khô, và cắt được các đợt lũ vừa và nhỏ khi còn dung tích phòng lũ. Phần lớn các đập này không phải hồ cắt lũ lớn theo mùa, nên khi mưa cực đoan kéo dài, dung tích phòng lũ nhanh chóng bị lấp đầy. Điều này phản ánh một giới hạn căn bản của kỹ thuật con người trước các quy luật tự nhiên, đúng như Kinh Thánh nhắc nhở: “Nếu Đức Giê-hô-va không cất nhà, thì thợ xây làm việc uổng công” (Thi Thiên 127:1 – VI1934).
Trận lũ năm 2025 trở nên đặc biệt nguy hiểm vì năm cơ chế đã cộng hưởng gần như đồng thời. Trước hết là mưa cực đoan trên cao nguyên. Mưa lớn và kéo dài tại khu vực Ia Le – Phú Thiện – Ayun làm toàn bộ lưu vực sông Ba bị bão hòa nhanh chóng, khiến nước mặt tăng đột ngột và thời gian tập trung lũ rút ngắn. Khi đất không còn khả năng giữ nước, dòng chảy mặt trở thành lực chính, đúng với hình ảnh Kinh Thánh mô tả: “Nước lũ thình lình dâng lên, cuốn trôi mọi sự” (Gióp 22:16 – VI1934).
Tiếp theo là việc chuỗi hồ đạt ngưỡng an toàn và buộc phải xả. Khi hồ đầy nhanh trong mưa lớn, việc xả không còn là lựa chọn kinh tế mà là nghĩa vụ bảo vệ công trình. Xả nối tiếp theo bậc thang làm lưu lượng cộng dồn đổ thẳng xuống hạ lưu trong một khoảng thời gian ngắn. Đây không phải là “xả sai”, mà là xả trong tình thế bị ép, phản ánh lời Kinh Thánh: “Khi nước vỡ ra, nó tràn ngập như thác lũ” (Na-hum 1:8 – VI1934).
Cơ chế thứ ba mang tính địa mạo quyết định là vai trò của khe bản lề Ia Le – Phú Thiện. Đây là cổ họng xuyên cao nguyên, nơi năng lượng dòng chảy bị nén mạnh vì không có đồng bằng trung gian để phân tán. Dòng nước từ cao nguyên bị ép qua một mặt cắt hẹp, tạo đỉnh lũ nhọn với vận tốc lớn. Kinh Thánh từng mô tả chính xác hiện tượng này: “Nước đổ ào ào, các suối tràn mạnh” (Thi Thiên 124:4 – VI1934).
Khi dòng nước ấy đổ xuống hạ lưu, cơ chế thứ tư xuất hiện: base level Tuy Hòa bị “khóa”. Đồng bằng thấp, cửa sông hẹp, lại gặp thời điểm triều và mực biển dâng, làm khả năng thoát nước ra biển bị chậm lại. Nước dội ngược, mực nước dâng nhanh theo mét trong thời gian rất ngắn tại nhiều khu dân cư. Đây là tình trạng mà Kinh Thánh cảnh báo bằng hình ảnh: “Họ xây nhà trên cát; khi nước dâng, nhà sập lớn” (x. Ma-thi-ơ 7:26–27 – VI1934).
Cơ chế thứ năm là sự thu hẹp không gian thoát lũ ở hạ lưu. Quá trình đô thị hóa, hạ tầng bám sát lòng sông và san lấp bãi bồi tự nhiên đã làm mất đi các vùng trữ lũ vốn có. Khi lũ về, nước không còn “đệm” để lan tỏa, mà leo thẳng lên khu dân cư. Điều này cho thấy không chỉ thiên nhiên, mà cả cách con người tổ chức không gian sống đã góp phần làm gia tăng rủi ro, đúng như lời Kinh Thánh: “Dân ta bị diệt vì thiếu sự hiểu biết” (Ô-sê 4:6 – VI1934).
Thiệt hại nhân mạng lớn trong trận lũ 2025 xuất phát từ chính tốc độ và tính xung kích của dòng nước. Cảnh báo đến chậm hơn thực tế vận hành của sông dốc; lũ đến nhanh hơn chu trình thông báo và sơ tán. Nhiều khu dân cư ven sông có nhà thấp tầng, móng yếu, không chịu được dòng xiết. Bên cạnh đó, tâm lý “đã có đập” làm giảm mức cảnh giác. Kinh Thánh đã nói rất rõ về sự chủ quan này: “Tai họa đến thình lình, mà người ta không kịp tránh” (Châm Ngôn 29:1 – VI1934).
Trong toàn bộ sự kiện, vai trò “thực” của các đập cần được nhìn đúng. Đập không phải là nguyên nhân duy nhất gây lũ, nhưng trở thành tác nhân khuếch đại khi mưa vượt thiết kế, dung tích phòng lũ đã cạn, và việc xả phải tập trung trong thời gian ngắn. Đập có thể giảm lũ nhỏ, nhưng không thể bảo đảm an toàn trước lũ cực đoan liên hoàn nếu thiếu quy trình liên hồ theo toàn lưu vực. Điều này phù hợp với nguyên tắc Kinh Thánh: “Người khôn ngoan thấy tai họa thì lánh đi” (Châm Ngôn 22:3 – VI1934), nghĩa là phải chuẩn bị từ cấu trúc, không chỉ phản ứng khi sự cố xảy ra.
Bài học kỹ thuật rút ra là rõ ràng và mang tính bắt buộc: cần một quy trình liên hồ theo toàn lưu vực sông Ba thay vì vận hành từng hồ đơn lẻ; cần giữ dung tích phòng lũ trong mùa mưa, chấp nhận hy sinh một phần phát điện đỉnh; cần hệ thống cảnh báo theo kịch bản “lũ đến trong 1–3 giờ” với thông tin thời gian thực; cần khôi phục hành lang thoát lũ hạ lưu và hạn chế xây dựng mới ven sông; đồng thời nghiên cứu khả năng chia tải xả về các dải base level liên hoàn khi điều kiện cho phép. Tất cả những điều này phản ánh tinh thần Kinh Thánh: “Hãy dùng sự khôn ngoan mà xây dựng nhà cửa, dùng sự thông sáng mà làm cho nó vững bền” (Châm Ngôn 24:3 – VI1934).
Kết luận có thể chốt gọn và dứt khoát: trận lũ 2025 trên sông Ba là kết quả của mưa cực đoan kết hợp xả liên hoàn trong khe bản lề Ia Le – Phú Thiện, khi base level Tuy Hòa bị khóa; các đập không phải nguyên nhân duy nhất nhưng đã khuếch đại đỉnh lũ do thiếu dung tích phòng lũ và thiếu quy trình liên hồ theo lưu vực. Nhìn đúng cơ chế này không phải để quy trách nhiệm cảm tính, mà để thay đổi cách con người tổ chức và ứng xử với dòng sông, hầu tránh lặp lại những mất mát mà Kinh Thánh từng nhắc nhở: “Ta lấy sự sống và sự chết đặt trước mặt ngươi… vậy hãy chọn sự sống” (Phục Truyền 30:19 – VI1934).