Kết luận phải đặt trước để khóa tư duy: nếu đặt Cam Ranh – Khánh Hòa vào vai trò trung tâm phát triển kinh tế quốc gia, đó là một lựa chọn sai cấu trúc. Trong điều kiện hiện nay, Cam Ranh không tạo được dòng tiền tự thân, chủ yếu tiêu ngân sách cho phòng thủ, vì vậy trở thành gánh nặng tài khóa hơn là động cơ tăng trưởng. Bởi lẽ “Sự khôn ngoan tốt hơn sức lực.” (Truyền Đạo 9:16) — khôn ngoan ở đây là đặt đúng vai, không phải phô trương.
Vấn đề cốt lõi của Cam Ranh nằm ở địa hình bị cô lập. Phía sau vịnh là núi cao, đèo dài, rừng rậm; không tồn tại một bình nguyên liền khối nối trực tiếp với các vùng sản xuất lớn như cao nguyên trung tâm. Khi không có hậu phương kinh tế đủ rộng, chi phí logistics nội địa tăng cao và chuỗi giá trị không thể khép kín. Một cảng sâu không thể tự tạo thịnh vượng nếu sau lưng nó là địa hình bị chia cắt, bởi “Nhà xây trên cát thì khi mưa sa, nước lụt, gió thổi đến sẽ sập.” (Ma-thi-ơ 7:26).
Cam Ranh cũng không có vùng đệm kinh tế đúng nghĩa. Một trung tâm kinh tế biển cần đồng bằng, đô thị hậu cần, công nghiệp–dịch vụ phụ trợ để hấp thụ và lan tỏa giá trị. Ở Cam Ranh, vịnh sâu tồn tại đơn độc, không có lớp kinh tế phía sau để nuôi dưỡng dòng tiền. Điều này khiến mọi kỳ vọng “làm giàu từ cảng” trở thành ảo tưởng, vì “Không ai có thể hái trái ở nơi không có gốc.” (đối chiếu Châm Ngôn 20:4).
Cam Ranh tồn tại chủ yếu nhờ vai trò quân sự, và chính điều đó lại làm nghẽn kinh tế. “Tiếng tăm quân sự” trong bối cảnh hiện nay là con dao hai lưỡi: Việt Nam không có học thuyết hay nguồn lực để biến căn cứ quân sự thành đòn bẩy kinh tế; Hoa Kỳ không cần căn cứ cố định để duy trì tự do hàng hải; còn Trung Quốc coi Cam Ranh là điểm phải theo dõi, làm rủi ro địa–chính trị tăng. Hệ quả là nhà đầu tư dài hạn né tránh, bảo hiểm định giá rủi ro cao, dự án khó chốt. “Không ai thắp đèn rồi để dưới cái thùng.” (Ma-thi-ơ 5:15) — khi một nơi bị chi phối bởi mục tiêu khác ngoài thị trường, ánh sáng kinh tế tự nhiên bị che khuất.
Dòng tiền tại Cam Ranh vì thế mang tính phòng thủ, không phải quay vòng. Hạ tầng được xây để giữ vị trí, không để sinh lời; chi phí duy trì cao nhưng giá trị lan tỏa thấp. Đây là biểu hiện điển hình của bẫy chi phí cố định: không bỏ được vì rủi ro an ninh, nhưng giữ thì tốn kém; làm mạnh thì bị soi, làm nhẹ thì không đủ bù chi phí. Trạng thái “tồn tại nhưng không phát triển” này phản ánh lời cảnh báo rằng “Ai muốn xây tháp mà không tính phí tổn thì sẽ bỏ dở giữa chừng.” (Lu-ca 14:28).
So sánh nhanh cho thấy bản chất cấu trúc: Cam Ranh – Khánh Hòa khó kết nối cao nguyên, không có bình nguyên hậu phương, rủi ro địa–chính trị cao và khả năng tạo dòng tiền thấp; trong khi trục Bình Định – Phú Yên có kết nối cao nguyên thuận lợi, có bình nguyên, rủi ro thấp hơn và khả năng tạo dòng tiền thật. Cam Ranh hợp giữ, không hợp làm giàu; Bình Định – Phú Yên hợp kinh tế–logistics. “Mỗi vật có thì giờ, mỗi việc dưới trời có kỳ định.” (Truyền Đạo 3:1).
Kết luận chiến lược vì thế phải thực dụng: Cam Ranh chỉ nên ở vai trò tự vệ tối thiểu, không đặt kỳ vọng kinh tế; đặt động cơ tăng trưởng quốc gia vào Cam Ranh là đi ngược địa hình và tự trói nguồn lực. Động cơ tăng trưởng nên đặt ở trục có hậu phương, bình nguyên và logistics sống được bằng kinh tế, nơi không cần phô trương quân sự để tồn tại. “Đường lối của người khôn ngoan dẫn lên trên.” (Châm Ngôn 15:24).
Chốt lại bằng một câu: Cam Ranh là vị trí phải giữ vì an ninh, nhưng là gánh nặng nếu dùng làm động cơ phát triển kinh tế; tách bạch an ninh–kinh tế và đặt tăng trưởng ở nơi cấu trúc cho phép tạo dòng tiền thật mới là con đường khôn ngoan. “Hãy cân nhắc đường lối mình.” (Châm Ngôn 4:26).