Trong nhiều thập niên, Gia Lai – Đắk Lắk bị gọi tên như một cao nguyên bị kẹp: kẹp giữa duyên hải và biên giới, giữa lục địa và đại dương, giữa những trục lực lớn hơn chính nó. Cách gọi ấy nghe có vẻ đúng về địa hình, nhưng lại sai về bản chất vận hành. Bởi vì trong thế giới hiện đại, nơi quyết định không phải là nơi chịu lực mạnh nhất, mà là nơi biết điều phối dòng chảy. “Không phải người nhanh thì thắng cuộc chạy, cũng không phải kẻ mạnh thì thắng trận; nhưng thời thế và sự bất ngờ xảy đến cho mọi người” (Truyền Đạo 9:11).
Khi một vùng đất tự xem mình là nơi phải chịu đựng, nó sẽ sớm trở thành nơi bị tổn thương. Gia Lai – Đắk Lắk từng bị nhìn như một vùng như thế: phía Đông là duyên hải với những rủi ro biển cạn và vùng xám; phía Bắc là trục lục địa dồn lực từ đại lục xuống; phía Nam – Tây Nam là hành lang sông Mekong có thể đổi dòng theo toan tính lớn hơn. Nếu cao nguyên này được đặt vào vai trò một “điểm cứng”, một trung tâm phải giữ, một tuyến phải bảo vệ, thì chính lúc đó nó tự biến mình thành mục tiêu. “Nhà xây trên cát, mưa sa, nước lũ tràn đến, gió thổi mạnh, thì nhà ấy sập” (Ma-thi-ơ 7:27).
Sai lầm lớn nhất của mọi bán đảo trong lịch sử là cố biến mình thành pháo đài. Pháo đài thì phải chịu đòn; chịu đòn thì phải có điểm rơi; mà có điểm rơi thì sớm muộn cũng bị búa tạ tìm đến. Gia Lai – Đắk Lắk, nếu bị định nghĩa là một điểm phải chống đỡ, sẽ không thể đứng vững lâu dài. “Người khôn ngoan thấy tai họa thì ẩn mình; kẻ dại cứ lao tới mà chịu thiệt hại” (Châm Ngôn 22:3).
Nhưng cao nguyên này không được sinh ra để làm pháo đài. Bản chất đúng của Gia Lai – Đắk Lắk là một không gian điều phối: không giữ lực, mà chuyển hóa lực; không tích hàng, mà quyết định nhịp hàng; không làm điểm đến, mà làm nơi phân luồng. Ở đây, sức mạnh không nằm ở bê tông hay kho bãi, mà nằm ở khả năng đổi tuyến, đổi phương thức, đổi nhịp vận hành khi thế cục đổi thay. “Sự khôn ngoan che chở như tiền bạc che chở; nhưng sự khôn ngoan còn cho sự sống” (Truyền Đạo 7:12).
Một cổ họng đúng nghĩa không bao giờ chỉ có một ống. Nếu Gia Lai – Đắk Lắk trở thành độc đạo, thì chỉ cần bóp đúng chỗ là toàn hệ nghẹt thở. Nhưng nếu nó là mạng lưới – đa trục Đông–Tây, đa phương thức vận hành, đa nút điều phối – thì khi một nhánh bị căng, lực tự dạt sang nhánh khác; khi một hướng bị ép, hệ thống tự điều chỉnh. “Thân thể là một, nhưng có nhiều chi thể; các chi thể tuy nhiều, nhưng chỉ là một thân” (I Cô-rinh-tô 12:12).
Điều phối chỉ thực sự có ý nghĩa khi giá trị không nằm lại trong đất liền. Nơi giữ sinh mệnh kinh tế không phải là kho hàng hay nhà máy, mà là hợp đồng, bảo hiểm, lịch tàu và dòng tiền. Khi những thứ ấy được neo ở biển sâu – qua Bình Định, Phú Yên, nối ra Luzon quốc tế – thì đòn nện trên đất liền không còn cắt được chuỗi giá trị. “Hãy chất chứa của cải mình ở nơi mối mọt không làm hư, kẻ trộm không đào ngạch mà lấy” (Ma-thi-ơ 6:20).
Vì thế, Gia Lai – Đắk Lắk chỉ thực sự thoát khỏi thế “bị kẹp” khi nó chuyển sang thế “đứng giữa”: đứng giữa lục địa và đại dương, giữa sông Mekong và biển sâu, giữa các trục mà không lệ thuộc trục nào. Đứng giữa không phải là thế yếu; đứng giữa là thế của người điều phối. “Người khôn ngoan xây nhà mình trên đá” (Ma-thi-ơ 7:24).
Gia Lai – Đắk Lắk không sinh tồn bằng cách chịu đòn giỏi hơn đại lục, mà bằng cách từ chối làm điểm cứng để bị đánh. Khi cao nguyên này trở thành không gian mở, nơi lực bị phân tán, giá trị được chuyển hóa và đại dương làm lực cân bằng, thì mọi cú nện đều mất điểm rơi. “Nhờ sự khôn ngoan mà nhà được xây dựng, nhờ hiểu biết mà nhà được vững bền” (Châm Ngôn 24:3).