Trong nhiều năm, tư duy quy hoạch kinh tế ở Việt Nam thường bắt đầu bằng câu hỏi: “Làm thêm cái gì nữa?” Nhưng với Duyên hải – Tây Nguyên, câu hỏi quan trọng hơn phải là: “Giữ được bao nhiêu trước khi mất?” Bởi vùng này không nghèo vì thiếu tiềm năng, mà nghèo vì tiền chảy ra nhanh hơn giá trị giữ lại. Hàng hóa đi xuống biển nhưng giá trị gia tăng nằm ở nơi khác; du khách đến rồi rời đi nhưng dòng tiền lưu trú quá ngắn; hạ tầng mở ra nhưng không tạo khóa giá trị cho địa phương.
Vấn đề không nằm ở thiếu dự án, mà nằm ở tư duy dự án sai hướng. Những năm qua, không ít địa phương chạy theo mô hình “lấy bất động sản làm động lực”, thay vì lấy logistics – lưu trú – thương mại mềm làm nền. Kết quả là tiền vào nhanh nhưng chảy ra cũng nhanh, còn thị trường nội địa bị bỏ trống. Trong khi đó, các khu vực như Quy Nhơn – Phù Mỹ – Phù Cát – Cam Ranh – Vân Phong lại sở hữu cấu trúc tự nhiên đặc thù: núi làm kho, biển làm cửa, sân bay làm điểm gom, cảng biển làm điểm đẩy. Nhưng cấu trúc đó chỉ phát huy khi kinh tế được quy hoạch theo đường đi của dòng tiền, không phải theo đường thẳng của bản vẽ.
Kinh Thánh không bàn quy hoạch đô thị, nhưng đưa ra một nguyên tắc kinh tế rất rõ:
“Trước phải ngồi xuống mà tính phí tổn.” (Lu-ca 14:28 – VN1934)
Quy hoạch không thể bắt đầu từ kỳ vọng, mà phải bắt đầu từ năng lực hấp thụ vốn và sức chịu của thị trường. Khi địa phương thiết kế dự án vượt quá nội lực, cái mất không chỉ là tiền mà là niềm tin – và niềm tin mất thì thị trường tự biến mất.
Tư duy mới cho Duyên hải – Tây Nguyên cần đảo chiều theo ba tầng:
Tầng 1 – Giữ tiền trong vùng
Lưu trú, du lịch, dịch vụ cảng – sân bay, logistics nông sản.
Tiền vào phải được khóa bằng hạ tầng sở hữu địa phương, không để tuột về các trung tâm ngoài vùng.
Tầng 2 – Khóa giá trị ngay tại cửa biển
Sàn giao dịch nông sản – kho lạnh – đóng gói – chuẩn hóa xuất khẩu.
Hàng xuống cảng mới định giá, chứ không để bị định giá từ nơi khác.
Tầng 3 – Tăng quyền mặc cả của vùng
Khi có luồng hàng ổn định, nhà đầu tư buộc phải đến với điều kiện tôn trọng thị trường địa phương, thay vì áp điều kiện từ bên ngoài.
Đó là cách giữ thị trường trước khi mất thị trường.
Kinh Thánh cảnh báo điều mà kinh tế học hiện đại xác nhận:
“Cái cân gian và trái cân đều là sự gớm ghiếc; nhưng cân công bình đẹp lòng Đức Giê-hô-va.” (Châm Ngôn 20:23 – VN1934)
Nghĩa là nếu một vùng không có chuẩn giá trị, họ sẽ bị định giá bằng luật của nơi khác. Và khi bị định giá từ bên ngoài, họ mất thị trường ngay cả khi vẫn còn đất, cảng và sân bay.
Duyên hải – Tây Nguyên không cần trở thành “công xưởng” để phát triển; chỉ cần trở thành nơi không thể bỏ qua trong chuỗi cung ứng miền Trung – Nam. Khi đó, giá trị không chạy trốn, mà ở lại. Nhà đầu tư không áp đặt, mà phải đàm phán. Và địa phương không phải xin dự án, mà lựa chọn dự án.
Giữ tiền lại trước khi nói đến chuyện làm ra tiền.
Giữ thị trường lại trước khi bàn đến mở rộng thị trường.
Đó là bước đầu tiên để Duyên hải – Tây Nguyên không còn là nơi hàng hóa đi qua, mà là nơi giá trị ở lại.