Trong tư duy cũ, quyền lực quốc tế có nghĩa là phải đến nơi, phải đóng quân, phải dựng cờ. Nhưng trong thế kỷ 21, mô hình này đã chuyển dịch. Một cường quốc không cần đứng trên lãnh thổ để có ảnh hưởng. Không cần hiện diện công khai để đang ở đó. Không cần tuyên bố để vẫn giữ quyền lựa chọn. Đó là bản chất của sức mạnh thời mới: hiện diện mà không đặt chân.
Thế giới hiện đại không còn vận hành bằng biên giới vật lý như thế kỷ trước. Biên giới hôm nay nằm ở chuỗi cung ứng, luồng dữ liệu, tuyến hàng hải, mạng lưới tài chính và công nghệ. Một quốc gia nắm được những dòng chảy đó thì dù không có căn cứ, vẫn có thực quyền; dù không cầm đất, vẫn cầm nhịp thở của thị trường. Sức mạnh không còn đo bằng số kilomet lãnh thổ, mà bằng số nút kết nối trong mạng lưới.
Kinh Thánh có một nguyên tắc mô tả chính xác tinh thần này:
“Người khôn ngoan thấy trước tai họa và ẩn mình; kẻ dại đi tới và bị hại.”
(Châm Ngôn 22:3 – VN1934)
Ẩn mình không phải trốn, mà là chọn điểm đứng không bị ràng buộc bởi bề mặt biểu kiến. Một số cường quốc chọn cách xuất hiện ít hơn, để hành động nhiều hơn. Không nói to, để quyền lực nói thay.
Trong mô hình đó, Hoa Kỳ không cần tuyên bố lập căn cứ cố định ở Việt Nam hay Đông Nam Á để vẫn duy trì thế đứng. Họ có tàu ngầm hạt nhân hoạt động không dấu vết, mạng lưới đồng minh hàng hải, hành lang công nghệ, vệ tinh giám sát, và đặc biệt là ảnh hưởng qua thương mại – thị trường. Quyền lực ngày nay không đo bằng nơi họ đứng, mà đo bằng nơi người khác không thể rời khỏi.
Kinh Thánh nói thêm:
“Sự hiểu biết làm vững mạnh cánh tay, và sự khôn ngoan đem lại thắng lợi.”
(Châm Ngôn 24:5 – VN1934)
Điều đó phản chiếu một thực tế: ai thiết kế được hệ thống thì người đó nắm quyền. Ai buộc người khác phải đi trong đường mình vạch ra, người đó không cần xuất hiện vẫn kiểm soát được sân chơi.
Trong thực tế khu vực, điều này thể hiện rất rõ:
- không cần căn cứ trên đất, chỉ cần quyền tiếp cận cảng theo thỏa thuận;
- không cần quân đội thường trú, chỉ cần ràng buộc bằng thương mại và công nghệ;
- không cần tuyên bố hiện diện, chỉ cần để đối phương không rời được vòng ảnh hưởng.
Đó là quyền lực không tiếp xúc, nhưng áp lực thì không nhẹ đi.
Đó là ảnh hưởng không hiển lộ, nhưng hệ quả thì ai cũng cảm nhận.
Và đây là chỗ hệ quy chiếu Ơn – Nhơn – Thần định vị lại vấn đề:
- Ơn: bối cảnh thế giới đã trao cho các quốc gia một dạng biên giới mới – biên giới bằng mạng lưới.
- Nhơn: mỗi quốc gia phải tự lượng sức mình trước khi chọn lệ thuộc hay tự chủ.
- Thần: nguyên tắc giới hạn – đừng tưởng rằng thấy ít là yếu, và thấy nhiều là mạnh; có khi sức mạnh nằm trong chỗ giấu tay.
Kinh Thánh kết luận bằng một câu mang tính “cấu trúc chiến lược”:
“Cơ mưu thuộc về lòng người, nhưng sự thành công đến từ Đức Giê-hô-va.”
(Châm Ngôn 16:9 – VN1934)
Ý không nói về chiến lược quân sự, nhưng nói đúng về bản chất của quyền lực: kế hoạch có thể ở tay con người, nhưng trật tự cuối cùng thuộc về thế lực lớn hơn cấu trúc lãnh thổ. Trong thời đại chúng ta, điều đó dịch ra thực tế: mạng lưới cao hơn bản đồ.
Vậy nên, câu hỏi không còn là “Hoa Kỳ có ở đây không?”, mà phải đổi thành:
“Hệ thống có cho phép họ rời đi không?”
Và câu trả lời thường là: không cần ở đây để vẫn có mặt.