So sánh cơ chế thuế hiện nay với mô hình đánh thuế có mục tiêu kiểu Trump
Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, doanh nghiệp thu hẹp quy mô, việc làm giảm, giá cả tăng và khả năng tiêu dùng suy yếu, nhiều người tại Việt Nam ghi nhận rằng thuế, phí và phạt hành chính đang xuất hiện dày đặc hơn ở nhiều lĩnh vực: từ sản xuất kinh doanh, dịch vụ nhỏ lẻ, đến đời sống thường ngày như nhà đất, đăng kiểm, vận tải, thủ tục. Khi nền kinh tế suy yếu, việc siết thêm chi phí làm tăng áp lực thay vì mở đường phục hồi. Thuế là công cụ của nhà nước, nhưng bản chất của thuế phải tương ứng với sức chịu đựng thật của xã hội.
Kinh Thánh ghi: “Cái cân gian và cân dối đều bị Đức Giê-hô-va gớm ghiếc; Cái cân đúng mới đẹp lòng Ngài.” (Châm Ngôn 20:23 – VN1934). Dù dùng trong bối cảnh tôn giáo, câu này có giá trị kinh tế rõ rệt: chính sách thuế đúng phải cân bằng được giữa nhu cầu thu ngân sách và sức sản xuất của người dân. Nếu thuế vượt quá nội lực, xã hội không thể phát triển mà chỉ cố gắng sinh tồn.
Sự khác biệt giữa thuế hiện hành ở Việt Nam và mô hình tăng thuế thời Tổng thống Donald Trump nằm ở mục tiêu vận hành. Tại Việt Nam, nhiều sắc thuế và phí được triển khai như biện pháp bù đắp thiếu hụt ngân sách, đánh rộng vào nhiều tầng lớp dân sinh. Khi rơi vào trạng thái thất nghiệp và giảm tiêu dùng, người dân bị hạn chế khả năng tái đầu tư cho chính họ. Doanh nghiệp nhỏ – vốn là nơi tạo việc làm – giảm sức tích lũy và rút khỏi thị trường. Điều này tạo chuỗi phản ứng: dòng tiền thu hẹp, doanh thu giảm, thuế lại được siết để bù lỗ ngân sách, và vòng luẩn quẩn xuất hiện.
Ngược lại, mô hình tăng thuế thời Trump được xây dựng theo hướng tập trung. Thuế nhắm vào thương mại bất lợi, đàm phán lại các thỏa thuận bị xem là gây thất thế cho sản xuất nội địa, mục tiêu là giữ việc làm và kéo dòng vốn quay về. Thuế ở đây không nhằm mở rộng gánh nặng lên toàn dân, mà nhằm tạo lại thế cân bằng thương mại. Không phải là ai cũng đồng ý hay đánh giá giống nhau, nhưng điểm khác biệt dễ nhận thấy là tính định hướng: thuế hướng đến bảo vệ khả năng sản xuất, thay vì trải đều lên sức sống của thị trường nhỏ lẻ.
Trong hoàn cảnh Việt Nam hiện nay, khi năng lực hấp thụ vốn bị giới hạn, cần thiết xem lại câu hỏi cơ bản: thuế được đặt ra để duy trì hoạt động, hay để tái tạo năng lực làm ăn? Kinh Thánh có câu: “Trước phải ngồi xuống mà tính phí tổn” (Lu-ca 14:28 – VN1934). Thuế cũng phải tính phí tổn: phí tổn của doanh nghiệp, của người lao động, của thị trường đang yếu. Một chính sách thuế đúng không chỉ nhắm đến số thu, mà còn phải đánh giá giá trị mất đi nếu doanh nghiệp không còn sức sản xuất.
Trong mô hình phát triển bền vững, thuế không thể chỉ là công cụ thu, mà phải là công cụ nuôi. Nuôi thị trường qua việc giảm bớt áp lực không cần thiết. Nuôi doanh nghiệp nhỏ để họ duy trì việc làm. Nuôi người lao động bằng việc giữ chi phí sinh tồn không vượt quá thu nhập. Phép tính không khó: nếu mức tồn tại cao hơn mức sản xuất, xã hội ngừng phát triển. Nếu phạt hành chính trở thành nguồn thu, thay vì biện pháp điều chỉnh, niềm tin thị trường sẽ suy giảm.
Một số nhà quan sát kinh tế sử dụng khung tham chiếu “Ơn – Nhơn – Thần” để mô tả trật tự phục hồi. “Ơn” là điều kiện tự nhiên và nguồn lực sẵn có. “Nhơn” là sức làm việc thật của người dân và doanh nghiệp. “Thần” là giới hạn đạo lý, tức là biên độ mà chính sách không nên vượt qua nếu muốn duy trì lòng tin. Trật tự này nhắc rằng thuế phải đặt đúng vị trí: không được vượt lên trên nội lực. Nếu “Nhơn” không còn sức, thì “Ơn” bị bỏ phí và “giới hạn” bị xóa nhòa.
Kinh Thánh viết: “Kẻ công bình cai trị, dân được vui vẻ.” (Châm Ngôn 29:2 – VN1934). Khi chính sách đúng, người dân có thể làm ăn mà không lo nghẹt thở. Khi chính sách quá sức, sự im lặng không phải là ổn định, mà là kiệt quệ. Trong phục hồi kinh tế, điều đầu tiên cần trở lại không phải là thuế suất, mà là sức sống của thị trường. Thuế có thể tăng hay giảm theo chu kỳ, nhưng sức sống khi đã mất thì rất khó quay về.
Kết luận trung lập là: thuế hiện tại đang trở thành gánh nặng sinh tồn nhiều hơn là công cụ phục hồi. Mô hình thuế kiểu Trump không phải là mẫu số tuyệt đối, nhưng gợi ra sự khác biệt: thuế có mục tiêu bảo vệ nội lực sẽ khác với thuế dùng để lấp thiếu hụt. Một nền kinh tế sẽ đứng vững không phải khi nhà nước thu thêm, mà khi người dân có thể tiếp tục làm việc và giữ được phần bánh của mình: “Hãy làm việc cách yên lặng, và ăn bánh của mình.” (2 Tê-sa-lô-ni-ca 3:12 – VN1934).
Khi thuế được đặt đúng chỗ, thị trường thở được. Khi thị trường thở được, kinh tế mới sống lại.