Luận điểm cho rằng Champa thất bại vì “địa lý bất lợi” là một cách giải thích giản lược, mang tính hậu nghiệm, và không đứng vững khi đối chiếu với phân tích địa – chiến lược so sánh. Lập luận này thường dựa trên ba giả định: lãnh thổ Champa hẹp và bị chia cắt, thiếu đồng bằng và nhân lực, bị kẹp giữa núi và biển nên không thể phòng thủ lâu dài; tuy nhiên, cả ba giả định đều không phải là nguyên nhân quyết định, mà chỉ trở thành bất lợi trong một mô hình tư duy quốc gia nhất định. Trước hết, lãnh thổ hẹp không đồng nghĩa với yếu nếu cấu trúc phòng thủ phù hợp, bằng chứng là nhiều thực thể lịch sử tồn tại bền vững trên nền địa hình hẹp và phân mảnh như Ryukyu, Brunei hay Aceh, những nơi thậm chí còn thiếu chiều sâu chiến lược hơn Champa nhưng vẫn duy trì chủ quyền nhờ biết chuẩn hóa không gian khó đánh thành lõi quốc gia. Thứ hai, việc thiếu đồng bằng và nhân lực chỉ là bất lợi đối với mô hình quốc gia dựa trên chiến tranh triển khai bộ binh lớn và kiểm soát lãnh thổ mở, trong khi Champa vốn không cần và cũng không phù hợp với mô hình ấy; trái lại, hệ núi rừng sát biển và các hành lang khe – thung lũng liên hoàn của Champa tạo ra một cấu trúc phòng thủ tự nhiên lý tưởng cho chiến tranh tiêu hao, phòng ngự chiều sâu và kiểm soát trục xâm nhập, nếu được tổ chức như biên giới chính trị – quân sự. Lập luận cho rằng Champa bị “kẹp giữa núi và biển” vì thế đã đảo ngược logic địa chiến lược, bởi trong nhiều trường hợp lịch sử, chính cấu trúc lưng dựa núi và mặt hướng biển mới là điều kiện tối ưu để tồn tại lâu dài, miễn là quốc gia đó biết xác định đâu là phần phải giữ và đâu là phần có thể bỏ; Kinh Thánh đã nêu nguyên tắc này từ rất sớm khi nói rằng người khôn ngoan xây nhà trên đá chứ không trên cát, và khi mưa sa nước lũ dâng lên thì nhà ấy vẫn đứng vững (Ma-thi-ơ 7:24–25), trong đó “đá” không phải là toàn bộ không gian mà là phần nền móng được lựa chọn có chủ ý. Thực tế cho thấy địa lý Champa chỉ trở nên bất lợi khi Champa cố giữ các đồng bằng duyên hải hẹp, mở và dễ tiếp cận từ phía bắc, trong khi bỏ ngỏ các tuyến khe núi khó đánh, ít hấp dẫn và phù hợp năng lực phòng thủ; đây không phải là thất bại của địa lý mà là thất bại của việc không chuyển hóa địa hình thành ranh giới quốc mệnh. Khi so sánh với Đại Việt, sự khác biệt cốt lõi không nằm ở địa hình mà ở tư duy: Đại Việt là quốc gia biên giới, coi núi, khe và tuyến khó đánh là nơi phải giữ bằng mọi giá, còn Champa là quốc gia ảnh hưởng, coi lãnh thổ như không gian linh hoạt, có thể co giãn theo sức mạnh từng thời kỳ; trong cuộc cạnh tranh dài hạn giữa hai mô hình này, quốc gia biên giới tất yếu thắng không vì địa lý tốt hơn mà vì cấu trúc tư duy bền vững hơn. Do đó, quy kết sự sụp đổ của Champa cho “địa lý xấu” không những sai về mặt phân tích mà còn che khuất nguyên nhân thực sự: Champa không thất bại vì bị ép buộc bởi hoàn cảnh tự nhiên, mà vì không bao giờ ra quyết định chiến lược dứt khoát để biến lợi thế địa lý thành hình dạng quốc gia phù hợp, đúng như lời cảnh báo rằng dân tộc nào thiếu sự phân định thì sẽ tự tan rã (Ô-sê 4:6). Nói cách khác, địa lý không phản bội Champa; chính Champa đã không chọn đứng trên phần địa lý có thể cứu mình.