Champa không thất bại vì địa lý mà vì tư duy quốc gia. Trong lịch sử, người ta thường quy sự suy vong của Champa cho lãnh thổ hẹp, bị kẹp giữa núi và biển, thiếu đồng bằng và nhân lực, nhưng cách giải thích này bỏ qua một sự thật căn bản: Champa sở hữu một trong những cấu trúc địa hình phòng thủ tự nhiên tốt nhất Đông Nam Á, với dải duyên hải dài nhiều vịnh kín thuận lợi cho hàng hải ven bờ, lưng dựa vào hệ núi cao rừng rậm khó xâm nhập, và đặc biệt là các hành lang khe – thung lũng liên hoàn như Kút lộ Phong Huỳnh, hoàn toàn đủ điều kiện để trở thành ranh giới chiến lược lâu dài. Vấn đề không nằm ở việc Champa thiếu lợi thế, mà ở chỗ Champa không bao giờ chuyển hóa lợi thế ấy thành cấu trúc quốc mệnh bền vững, đúng như Kinh Thánh đã cảnh báo rằng “Nhà nào tự chia rẽ thì không thể đứng vững” (Mác 3:25). Champa hình thành và vận hành như một mạng lưới cảng – tiểu quốc gắn kết bằng thương mại biển, tôn giáo và văn hóa, trong đó biên giới được hiểu là vùng ảnh hưởng chứ không phải đường ranh cố định, vì vậy việc mất đất chỉ được cảm nhận như sự suy giảm ảnh hưởng chứ không phải nguy cơ tồn vong lãnh thổ. Trong tư duy ấy, các khe núi và rừng sâu không được coi là lõi quốc gia mà chỉ là không gian sinh tồn, nơi rút lui, ẩn náu và bảo toàn tộc người, chứ không phải là biên giới danh dự cần được chuẩn hóa bằng phòng tuyến liên hoàn, quân thường trú và hậu cần dài hạn; hệ quả là Champa biết rõ khe sống còn nhưng không bao giờ đặt quốc mệnh vào đó, ứng nghiệm lời rằng “Dân Ta bị diệt vì thiếu sự hiểu biết” (Ô-sê 4:6). Thay vì co về các tuyến khó đánh, ít hấp dẫn và phù hợp năng lực, Champa liên tục cố giữ các đồng bằng duyên hải hẹp và mở, những nơi dễ triển khai quân lớn, dễ bị cắt hậu cần và gần như không thể phòng thủ lâu dài, tức là cố ôm giữ những phần lãnh thổ dễ mất nhất trong khi bỏ ngỏ những không gian khó đánh nhất, giống như kẻ xây dựng bằng vật liệu tạm bợ sẽ không đứng vững khi bị thử trong lửa (I Cô-rinh-tô 3:12–13). Sự đối đầu giữa Champa và Đại Việt vì thế không chỉ là xung đột quân sự mà là va chạm giữa hai mô hình quốc gia: một bên là quốc gia biên giới, coi ranh giới núi khe là tuyến sống còn cần giữ bằng mọi giá, bên kia là quốc gia ảnh hưởng, coi lãnh thổ như dòng chảy có thể co giãn; trong cuộc cạnh tranh dài hạn, mô hình biên giới luôn chiến thắng không vì mạnh hơn trong từng trận đánh mà vì bền vững hơn về cấu trúc. Lịch sử đã trao cho Champa nhiều thời điểm để chuyển đổi tư duy, chấp nhận mất đất để giữ hình dạng sống còn, nhưng mỗi lần như vậy Champa đều không quyết định dứt khoát, đúng như lời rằng người đã đặt tay cầm cày mà còn ngoái lại sau thì không xứng đáng cho vương quốc (Lu-ca 9:62). Vì thế, khi so sánh với những thực thể biết thu hẹp để tồn tại như Ryukyu, Brunei hay Aceh, Champa trở thành trường hợp hiếm hoi của một quốc gia hiểu rõ điểm sống còn của mình nhưng không bao giờ dám đặt cược vận mệnh vào đó. Kết cục của Champa không phải là bị đánh bại bởi địa lý, mà là tự tan rã vì không bao giờ chọn đúng hình dạng để tồn tại, đúng như lời đã chép rằng “Mỗi vương quốc tự chia rẽ sẽ bị hoang tàn” (Lu-ca 11:17).