Câu hỏi này chạm đúng vào lỗi mang tính cấu trúc của Champa: Champa biết rất rõ khe Kút lộ Phong Huỳnh, đã sử dụng nó trong suốt nhiều thế kỷ, nhưng chưa từng chuẩn hóa nó thành ranh giới quốc gia. Đây không phải thiếu hiểu biết địa hình, mà là thiếu quyết định chính trị đúng thời điểm. Trong Kinh Thánh có một nguyên tắc xuyên suốt: “Dân ta bị diệt vì cớ thiếu sự tri thức” (Ô-sê 4:6). “Thiếu tri thức” ở đây không phải không biết, mà là không biến điều biết thành luật tồn tại.

Trong thực tế lịch sử, người Chăm quen thuộc sâu sắc với chuỗi khe Kut – Kone – Kỳ An – Ba Hinh – Hiền Lương – Phong. Đây là tuyến rút quân, tuyến ẩn nấp và tuyến né giao chiến chính diện đã được sử dụng lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, không có dấu vết của thành lũy đá liên hoàn, không có lực lượng biên phòng thường trực, không có khái niệm biên giới cố định. Khe này tồn tại trong tư duy Chăm như không gian sinh tồn linh hoạt, chứ không phải đường ranh chính trị. Điều này phản ánh đúng mô thức mà Kinh Thánh từng mô tả: “Họ có mắt mà chẳng thấy, có tai mà chẳng nghe” (Ê-xê-chi-ên 12:2) — thấy địa hình, nhưng không nhìn ra mệnh quốc gia nằm ở đó.

Trong giai đoạn Champa còn mạnh (thế kỷ IX–XI), khe Kút lộ Phong Huỳnh được dùng như hậu phương mềm. Quân Chăm đánh ở đồng bằng khi thuận lợi, rút lên khe khi bất lợi, rồi quay lại khi đối phương suy kiệt. Đây là chiến thuật cơ động thông minh, nhưng vẫn mang tư duy tạm thời. Khe không được xem là nơi phải giữ bằng mọi giá, mà chỉ là khoảng đệm chiến tranh. Kinh Thánh từng cảnh báo về kiểu chiến lược không có nền móng: “Kẻ nào nghe lời ta mà không làm theo, thì giống như người dại xây nhà mình trên cát” (Ma-thi-ơ 7:26). Champa dùng khe, nhưng không “xây nhà” trên đó.

Khi Champa bước vào giai đoạn suy yếu (thế kỷ XII–XIV), vai trò của khe càng bị thu hẹp. Nó trở thành nơi phân tán dân cư, bảo toàn tộc người, che giấu lực lượng còn lại, chứ không còn là tuyến quân sự chủ động. Từ chỗ là hậu phương chiến thuật, khe biến thành nơi lẩn tránh sinh tồn. Đây là thời điểm mà nếu được chuẩn hóa thành phòng tuyến, khe có thể trở thành ranh giới cứu quốc. Nhưng Champa đã không làm điều đó. Kinh Thánh gọi đây là trạng thái “đến trễ”: “Mùa gặt đã qua, mùa hè đã hết, mà chúng ta chưa được cứu” (Giê-rê-mi 8:20).

Đến thế kỷ XV, khi Đại Việt tiến công sâu, khe Kút lộ Phong Huỳnh bị vượt qua không phải vì yếu về địa hình, mà vì không được chuẩn bị. Không có chốt cố định, không có quân thường trực, không có hậu cần dài ngày. Quân Đại Việt đi chậm, nhưng đi được, vì không gặp một phòng tuyến đúng nghĩa. Điều này xác nhận một chân lý lạnh lùng: địa hình chỉ phát huy sức mạnh khi có ý chí giữ nó. “Nếu Đức Giê-hô-va không canh giữ thành, thì người canh thức canh luống công” (Thi-thiên 127:1). Champa không “canh giữ” khe như thành quốc gia.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở tư duy quốc gia của Champa. Đây là một nền văn minh hướng biển, cấu trúc bằng mạng lưới cảng và tiểu quốc, coi biên giới là vùng ảnh hưởng chứ không phải đường cố định. Núi không được xem là “ranh giới danh dự”, trong khi đồng bằng và cửa sông lại được coi là biểu tượng quyền lực. Champa vì thế luôn cố giữ những nơi dễ đánh nhất, thay vì giữ nơi ít hấp dẫn nhưng bền vững. Kinh Thánh từng chỉ ra sự đảo ngược tai hại này: “Họ đổi vinh hiển mình lấy hình tượng của vật hay hư nát” (Rô-ma 1:23).

So với các quốc gia biết “co” để sống còn — Ryukyu thu về đảo, Aceh bám rừng núi, Brunei thu hẹp ven biển, Nepal giữ khe — Champa là trường hợp hiếm hoi biết rõ đâu là khe sống còn, nhưng không bao giờ đặt quốc mệnh vào đó. Đây không phải thất bại quân sự đơn lẻ, mà là thất bại của tư duy quốc gia. “Có mưu định thì công việc được vững bền” (Châm-ngôn 20:18), và Champa đã không có mưu định dài hạn cho biên giới của mình.

Kết luận cần nói thẳng: Champa đã dùng Kút lộ Phong Huỳnh như nơi rút lui, nơi sinh tồn và nơi ẩn náu, nhưng chưa từng tuyên bố nó là biên giới, chưa từng tổ chức phòng thủ nhiều thế hệ, và chưa từng chấp nhận mất đồng bằng để giữ khe. Chính sự chần chừ đó khiến Champa mất nhanh, không kịp co, không kịp tái cấu trúc quốc gia. “Mọi sự đều có thì, và mọi việc dưới trời đều có kỳ định” (Giảng-đạo 3:1). Champa đã bỏ lỡ kỳ định của mình.