Vì sao Việt Nam ưu tiên cao tốc Bắc–Nam, nhưng lại bỏ ngỏ mạng vận tải cảng dọc bờ biển?
Trong nhiều năm, Việt Nam dồn nguồn lực cho cao tốc Bắc–Nam và đường sắt Bắc–Nam như trục hạ tầng trọng yếu. Đây là lựa chọn dễ hiểu về mặt quản trị, nhưng nếu nhìn từ logic kinh tế biển và thương mại đại dương, nó bộc lộ một khoảng trống lớn: mạng vận tải cảng dọc bờ – mạch máu tự nhiên của một quốc gia biển – chưa được phát triển tương xứng. “Sự khôn ngoan tốt hơn sức lực” (Truyền Đạo 9:16).
Trục Bắc–Nam: trục quyền lực hành chính, không phải trục thương mại tự nhiên
Tuyến Bắc–Nam nối Hà Nội – Đà Nẵng – TP. Hồ Chí Minh, đi qua hệ thống tỉnh lỵ và trung tâm hành chính. Về bản chất, đây là trục điều hành nhà nước: luân chuyển nhân sự, vật tư, bảo đảm liên kết lãnh thổ theo chiều dọc. Nó phục vụ rất tốt cho mục tiêu quản trị, nhưng không phải trục tối ưu cho dòng hàng hóa khối lượng lớn. Hàng nặng, container, nguyên liệu thô luôn tìm đến con đường rẻ nhất—đó là đường biển. “Đường lối loài người xem là ngay thẳng, nhưng cuối cùng dẫn đến sự hư mất” (Châm Ngôn 14:12).
Di sản tư duy “đất liền là trung tâm”
Trong nhiều thập kỷ, quy hoạch Việt Nam vận hành theo mô hình coi đất liền là không gian chính, còn biển chỉ là “cửa xuất hàng”. Hệ quả là đường bộ và đường sắt được ưu tiên tuyệt đối, trong khi vận tải ven biển (coastal shipping) và mạng cảng dọc bờ không được nhìn nhận như một hệ sinh thái kinh tế độc lập gồm trung chuyển, logistics, dịch vụ hàng hải, tài chính và bảo hiểm. Đây không phải thiếu điều kiện tự nhiên, mà là lệch pha tư duy. “Dân ta bị diệt vì thiếu sự hiểu biết” (Ô-sê 4:6).
Mạng cảng dọc bờ bị chặn bởi tư duy an ninh
Phát triển mạng cảng dọc bờ đồng nghĩa với việc mở nhiều cửa ra đại dương, làm dòng hàng và dòng người phân tán. Trong bối cảnh Biển Đông nhạy cảm, nhà nước có xu hướng giữ trục nội địa dễ kiểm soát và thận trọng với việc mở rộng không gian kinh tế biển theo mạng. Nỗi lo an ninh này là có thật, nhưng cái giá phải trả là lợi ích kinh tế dài hạn bị hy sinh. “Trong sự sợ hãi của loài người có cái bẫy” (Châm Ngôn 29:25).
Vì sao cao tốc Bắc–Nam ‘thắng thế’ trong phân bổ nguồn lực?
Ở góc độ quản trị đầu tư công, một tuyến trục dài rất thuận lợi: dễ chia gói, dễ giải ngân, dễ quy trách nhiệm. Ngược lại, mạng vận tải cảng dọc bờ đòi hỏi phối hợp nhiều tỉnh, nhiều bộ, lợi ích phân tán và không tập trung vào một đầu mối. Vì vậy, trục dọc đất liền luôn thắng thế trong phân bổ ngân sách, dù hiệu quả kinh tế tổng thể không tối ưu. “Mọi sự đều phải làm cho có trật tự” (I Cô-rinh-tô 14:40).
Nhưng về kinh tế, đây là bài toán kém hiệu quả
Thực tế toàn cầu cho thấy 70–80% thương mại thế giới đi bằng đường biển; vận tải biển rẻ hơn nhiều lần so với đường bộ, đặc biệt phù hợp với nông sản, nguyên liệu và container. Việt Nam có hơn 3.200 km bờ biển và nhiều vịnh biển sâu tự nhiên, nhưng lại thiếu mạng cảng ven bờ liên thông và coastal shipping quy mô lớn. Kết quả là chi phí logistics quốc gia luôn ở mức cao, làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. “Kế hoạch của người siêng năng dẫn đến dư dật” (Châm Ngôn 21:5).
Hệ quả đã nhìn thấy rõ
Cao tốc Bắc–Nam phải gánh hàng nặng; doanh nghiệp chịu chi phí vận chuyển cao; các cảng biển sâu dọc bờ không phát huy hết vai trò; và không hình thành được các HUB logistics nội địa–biển đúng nghĩa. Khi mạch máu kinh tế bị bó hẹp, cơ thể không thể khỏe mạnh. “Nếu một chi thể đau, thì mọi chi thể cùng đau” (I Cô-rinh-tô 12:26).
Đặt lại vấn đề phát triển: hai trục phải song hành
Một chiến lược cân bằng hơn không phủ nhận cao tốc Bắc–Nam, mà đặt nó đúng vai: xương sống hành chính. Đồng thời, Việt Nam cần xây dựng mạng cảng biển dọc bờ, phát triển vận tải ven biển quy mô lớn và các HUB nội địa kết nối cao nguyên – duyên hải. Khi đó, cao tốc giảm tải, logistics rẻ hơn, và kinh tế biển trở thành động lực thật—không chỉ là “cửa xuất”. “Hãy xem xét đường lối mình và sửa soạn các nẻo mình” (Châm Ngôn 4:26).
Chốt lại một câu
Cao tốc Bắc–Nam là trục giữ nước; mạng cảng biển dọc bờ mới là mạch máu kinh tế. Khi hai trục này không được phát triển song hành, lợi thế biển của Việt Nam sẽ mãi bị bỏ ngỏ. “Sự khôn ngoan bảo vệ như tiền bạc bảo vệ, nhưng khôn ngoan còn hơn vì nó giữ sự sống cho người có nó” (Truyền Đạo 7:12).