Trong nhiều thập niên, dòng vốn đầu tư của Việt Nam có xu hướng dồn mạnh về ba cực quen thuộc: Hà Nội – Sài Gòn – Đà Nẵng. Điều này thường được giải thích bằng những lý do nghe rất hợp lý: quy mô dân số lớn, thị trường tiêu dùng sẵn có, hạ tầng hành chính tập trung. Nhưng nếu nhìn từ góc độ địa–kinh tế của bán đảo Đông Dương, thì chính sự hợp lý ngắn hạn ấy lại để lộ một nghịch lý dài hạn: cổ họng bản lề của toàn không gian Đông Dương – Gia Lai – Đắk Lắk – lại bị bỏ trống. Kinh Thánh đã cảnh báo: “Có con đường dường như chánh đáng cho loài người, song cuối cùng dẫn đến sự hư mất” (Châm Ngôn 14:12).
Về bản chất, Hà Nội, Sài Gòn và Đà Nẵng đều là điểm cuối của các dòng kinh tế: nơi tiêu dùng, nơi hành chính, nơi du lịch. Đầu tư vào đó mang lại kết quả nhanh, dễ đo đếm. Nhưng cổ họng Đông Dương lại là điểm giữa – nơi điều phối dòng hàng, dòng vốn và dòng rủi ro. Đầu tư vào “điểm giữa” luôn khó nhìn thấy ngay, nhưng lại quyết định sự bền vững của toàn hệ thống. “Sự khôn ngoan thà ít người thấy mà được việc” (Truyền Đạo 9:15).
Sự thiên lệch này khiến cấu trúc kinh tế Việt Nam giống như một thân thể có đầu to nhưng cổ yếu. Khi cổ họng yếu, mọi áp lực từ bên ngoài – biến động chuỗi cung ứng, căng thẳng khu vực, thiên tai – đều truyền thẳng vào hệ thống mà không có lớp đệm. Kinh Thánh diễn tả tình trạng ấy rất hình ảnh: “Nếu một nhà tự chia rẽ thì nhà ấy không đứng vững được” (Mác 3:25). Ở đây, “chia rẽ” không phải là mâu thuẫn chính trị, mà là chia cắt cấu trúc không gian kinh tế.
Gia Lai – Đắk Lắk, xét theo địa mạo và vận tải, chính là nơi duy nhất nối liền cao nguyên, duyên hải và không gian Mekong. Đây là vị trí mà nếu được đầu tư đúng mức, sẽ giảm áp lực cho cả Hà Nội lẫn Sài Gòn, thay vì cạnh tranh với họ. Nhưng vì tư duy đầu tư vẫn nặng về đô thị cuối tuyến, nên cổ họng này bị xem như vùng “phụ trợ”, không phải vùng “chiến lược”. “Hòn đá mà thợ xây bỏ đi, đã trở nên đá góc nhà” (Thi Thiên 118:22).
Hệ quả là gì? Khi chuỗi logistics toàn cầu gặp trục trặc, hàng hóa từ cao nguyên và nội lục Đông Dương không có đủ lựa chọn để ra biển sâu an toàn. Mọi dòng chảy lại dồn về những cửa quen thuộc, làm tăng rủi ro tắc nghẽn và chi phí. Điều này trái ngược hoàn toàn với nguyên tắc kinh tế mà Kinh Thánh nhắc đến: “Kế hoạch của người siêng năng chắc chắn dẫn đến dư dật” (Châm Ngôn 21:5). Không có kế hoạch cho “điểm giữa”, thì sự dư dật ở “điểm cuối” chỉ là tạm thời.
Đầu tư vào cổ họng Đông Dương không có nghĩa là rút vốn khỏi Hà Nội hay Sài Gòn. Ngược lại, nó là cách bảo vệ các cực này. Khi Gia Lai – Đắk Lắk trở thành lõi điều phối với ICD, kho ngoại quan, dữ liệu logistics và các hành lang đa trục ra biển, áp lực sẽ được phân tán, chuỗi cung ứng sẽ linh hoạt hơn. “Người khôn ngoan thấy tai họa thì ẩn mình” (Châm Ngôn 22:3) – đầu tư vào cổ họng chính là cách “ẩn mình” của cả nền kinh tế trước rủi ro lớn.
Vấn đề cốt lõi, vì vậy, không phải là thiếu tiền, mà là thiếu cách nhìn không gian. Khi chỉ nhìn thấy đô thị sáng đèn mà không nhìn thấy cổ họng vận hành, ta sẽ tiếp tục lặp lại vòng xoáy: nơi giàu càng giàu, còn nơi quyết định an toàn hệ thống thì mãi yếu. “Hãy cân nhắc đường lối mình, thì mọi nẻo của con sẽ được vững bền” (Châm Ngôn 4:26).
Câu chốt:
Hà Nội – Sài Gòn – Đà Nẵng hút vốn vì dễ thấy; Gia Lai – Đắk Lắk bị bỏ trống vì khó thấy. Nhưng chính cổ họng khó thấy ấy mới quyết định nền kinh tế đứng vững hay gãy đổ, đúng như lời dạy: “Sự khôn ngoan gìn giữ kẻ có nó” (Truyền Đạo 7:12).