Trong địa lý–lịch sử lực đất của bán đảo Đông Dương, hành lang Ia Lốp không phải một “con đường biên giới” đơn giản, mà là một bản lề không gian hiếm hoi: nơi biển duyên hải Trung Bộ có thể nối thẳng vào đại lục Mekong (Campuchia – Lào – Thái) qua một chuỗi khe–sông tự nhiên. Ia Lốp nằm đúng điểm eo hẹp đặc biệt giữa thượng nguồn Ia Lốp và hệ Sessan, nơi biên giới ngắn, rào chắn tự nhiên ít hơn, tạo thành “khớp nối” giữa hai thế giới: mái nhà Trường Sơn–Tây Nguyên và lòng chảo Mekong phía tây. Chính tại đây, cao nguyên đổ xuống Mekong nhanh nhất theo độ dốc tự nhiên, không phải vòng xa qua nhiều tầng núi, nên Ia Lốp trở thành hành lang “xoay lực” ngắn nhất giữa lực cao nguyên và lực đồng bằng đại lục.
Duyên hải miền Trung vốn bị núi ép sát biển, muốn đi vào đại lục phải qua các cửa khe, nhưng Ia Lốp đặc biệt vì không chỉ mở vào Tây Nguyên mà mở tiếp sang Campuchia sâu gần như ngay lập tức: đây không phải cửa khe nội địa, mà là cửa khe xuyên Đông Dương. Điểm đến tự nhiên của trục này là Stung Treng, nút xoay thủy văn lớn của toàn bán đảo, nơi hội tụ Mekong chính cùng các phụ lưu Sessan, Sekong, Srepok. Vì vậy Stung Treng giống như “ngã tư huyết mạch” của đại lục: ai chạm Ia Lốp → Stung Treng là chạm vào tim mạch điều phối Campuchia – Nam Lào – Tây Nguyên – Nam Việt. Kinh Thánh mô tả đúng nguyên lý của “ngã tư định mệnh” này: “Ngươi đứng tại ngã ba đường mà nhìn.” (Giê-rê-mi 6:16).
Hành lang Ia Lốp được gọi là “trục xoay” vì nó cho phép xoay lực theo hai hướng đối nghịch mà bổ sung: từ biển → Tây Nguyên → Mekong, duyên hải có thể mở vào tim đại lục; và từ Mekong → Tây Nguyên → duyên hải, đại lục có thể vươn ra biển. Đây là bản lề giữa không gian biển và không gian đất của toàn Đông Dương. Ia Lốp vì thế không phải cảng, không phải vịnh kín như Cam Ranh, mà là khớp nối hậu phương: hành lang đất ngắn nhất nối mái nhà Tây Nguyên với lòng chảo Mekong, điểm chuyển tiếp chiến lược của lực đất. “Sự sống của xác thịt ở trong huyết.” (Lê-vi Ký 17:11) — trong địa lý lịch sử, hành lang khe–sông chính là huyết mạch vận động của đại lục.
Kết luận địa lý–lịch sử rất rõ: hành lang Ia Lốp là trục xoay vì nó là khớp nối ngắn nhất giữa mái nhà Tây Nguyên và ngã tư Mekong Stung Treng, nơi biển duyên hải có thể chạm vào tim đại lục Đông Dương. Và khi một hành lang như vậy tồn tại, số phận của cả bán đảo thường không được quyết định bởi các thành phố đồng bằng, mà bởi chính những “cửa khe” âm thầm định hình toàn bộ cấu trúc không gian.