Một trong những sai lệch căn bản và dai dẳng nhất trong tư duy quy hoạch ở Việt Nam không đến từ thiếu dữ liệu hay thiếu khoa học, mà đến từ một hiện tượng sâu hơn: ảo giác trung tâm do quyền lực và kinh tế tạo ra. Ảo giác này khiến những nơi gần trung tâm chính trị hoặc trung tâm kinh tế được mặc nhiên xem là “trung tâm vùng”, trong khi những nơi giữ vai trò vận hành thật lại bị xem nhẹ hoặc bị đẩy ra ngoài lề. Kinh Thánh đã chỉ rõ căn nguyên của sự nhầm lẫn này từ rất sớm: “Loài người xem bề ngoài, nhưng Đức Giê-hô-va xem xét tấm lòng” (I Sa-mu-ên 16:7 – VI1934).
Về bản chất, quyền lực chính trị và sức hút kinh tế tạo ra trường lực nhận thức. Khi một đô thị nằm gần Hà Nội – trung tâm quyền lực quốc gia – nó dễ được nhìn như “đầu não”, “điểm giữa”, “trung tâm điều phối”, dù thực tế không giữ vai trò vận hành nào đối với không gian xung quanh. Tương tự, khi một đô thị nằm gần Sài Gòn – cực kinh tế lớn nhất – nó dễ bị gán cho vai trò “đầu mối”, “cửa ngõ”, “trung tâm vùng”, chỉ vì dòng tiền, dòng người và dòng truyền thông đi qua đó nhiều hơn. Đây là sự đồng nhất sai lầm giữa nơi tập trung quyền lực – tiền tệ với nơi điều phối cấu trúc không gian. Kinh Thánh gọi sự nhầm lẫn này là đánh tráo nền tảng: “Nếu nền đã bị phá hủy, người công bình làm sao đứng được?” (Thi Thiên 11:3 – VI1934).
Trong quy hoạch Việt Nam, ảo giác trung tâm này thể hiện rất rõ qua cách nhiều thời kỳ đẩy vai trò trung tâm vùng về phía các đô thị gần Hà Nội hoặc Sài Gòn, bất kể địa mạo, sinh thái hay dòng vận hành thực tế. Đà Nẵng được xem là “trung tâm miền Trung” phần lớn vì gần Hà Nội hơn các đô thị duyên hải khác, thuận tiện cho quản trị, chỉ đạo và biểu tượng quyền lực. Nha Trang thường được xem là “cửa ngõ Tây Nguyên” hoặc “trung tâm duyên hải Nam Trung Bộ” vì gần Sài Gòn, gắn với du lịch, vốn và thị trường. Trong cả hai trường hợp, cảm giác trung tâm đến từ khoảng cách quyền lực – kinh tế, không đến từ cấu trúc nền. Kinh Thánh cảnh báo rất rõ về kiểu suy xét này: “Có một con đường coi dường chánh đáng cho loài người; nhưng cuối cùng của nó là các đường sự chết” (Châm-ngôn 14:12 – VI1934).
Điểm nguy hiểm của ảo giác trung tâm là nó tạo ra trung tâm danh nghĩa thay vì trung tâm chức năng. Trung tâm danh nghĩa là nơi đặt cơ quan, hạ tầng, biển hiệu, nhưng không giữ dòng, không khóa hướng, không điều phối được hệ thống. Trung tâm chức năng – trái lại – có thể không lớn, không giàu, không gần quyền lực, nhưng lại là nơi các dòng buộc phải đi qua: dòng nước, dòng hàng, dòng sinh kế, dòng năng lượng. Khi quy hoạch nhầm lẫn hai loại trung tâm này, hệ quả là đầu tư bị dàn trải, hạ tầng đặt sai chỗ, và vùng lõi thật bị suy kiệt. Kinh Thánh mô tả đúng hệ quả này bằng một hình ảnh rất mạnh: “Họ xây nhà mình trên cát… khi mưa sa, nước lụt, gió thổi, thì nhà sập” (Ma-thi-ơ 7:26–27 – VI1934).
Ở tầng sâu hơn, ảo giác trung tâm còn xuất phát từ tâm lý dựa quyền lực: người làm quy hoạch thường vô thức cho rằng “gần trung ương thì dễ xin nguồn lực”, “gần cực kinh tế thì dễ thành công”. Nhưng tư duy này khiến quy hoạch trở thành phần kéo dài của quyền lực, thay vì là khoa học tổ chức không gian sống. Kinh Thánh đã cảnh báo về việc nương cậy sai chỗ: “Khốn cho kẻ cậy nơi loài người, lấy xác thịt làm cánh tay mình” (Giê-rê-mi 17:5 – VI1934). Khi quy hoạch cậy vào quyền lực thay vì cậy vào cấu trúc nền, nó đánh mất tính bền vững ngay từ đầu.
Một hệ quả khác là các lõi vận hành thật thường bị bỏ rơi, vì chúng không tạo ấn tượng quyền lực hay giàu có. Những nơi này thường nằm giữa, không sát trung ương, không sát siêu đô thị, nhưng lại giữ vai trò bản lề sinh thái – địa mạo – logistics. Vì không “phát sáng” trên bản đồ quyền lực, chúng bị xem là thứ yếu, dẫn đến thiếu đầu tư chiến lược. Kinh Thánh mô tả chính xác nghịch lý này: “Hòn đá mà thợ xây bỏ ra, đã trở nên đá đầu góc nhà” (Thi Thiên 118:22 – VI1934). Lõi thật thường là thứ bị bỏ qua.
Từ góc nhìn Kinh Thánh và khoa học không gian, có thể rút ra một nguyên tắc rất rõ: trung tâm thật không phải nơi quyền lực tập trung, mà là nơi hệ thống buộc phải đi qua để tồn tại. Trung tâm thật là nơi giữ dòng, khóa hướng, điều phối năng lượng – dù nó khiêm tốn về quy mô và xa các cực quyền lực. Nếu không trả lại đúng khái niệm này, mọi chiến lược vùng đều chỉ là vá víu hành chính. “Sự khôn ngoan ở đâu? Phải tìm nơi nào?” (Gióp 28:12 – VI1934).
Kết luận dùng nguyên văn: Ảo giác trung tâm trong quy hoạch Việt Nam chủ yếu phát sinh từ sự gần gũi với quyền lực chính trị (Hà Nội) hoặc cực kinh tế (Sài Gòn), khiến các đô thị gần hai cực này được gán vai trò trung tâm dù không giữ chức năng vận hành; khi trung tâm danh nghĩa được đặt cao hơn trung tâm chức năng, cấu trúc vùng sẽ vận hành sai lệch và đánh mất tính bền vững lâu dài. Quy hoạch chỉ trở lại đúng hướng khi dám tách quyền lực – kinh tế khỏi khoa học không gian, đúng như lời Kinh Thánh: “Sự thật sẽ buông tha các ngươi” (Giăng 8:32 – VI1934).